Προσεγγίζοντας το έθιμο της βασιλόπιτας

Πέμπτη, 29 Δεκέμβριος 2016 20:50 | | E-MAIL ΕΚΤΥΠΩΣΗ

Διαχρονικό ελληνικό σύμβολο του πρωτοχρονιάτικου τραπεζιού αποτελεί η βασιλόπιτα. Συναντάται με πολλές μορφές και ποικίλους τρόπους παρασκευής σε όλα τα σπίτια την πρώτη συνήθως ημέρα του χρόνου. Είναι αφιερωμένη ειδικά στον Άγιο Βασίλειο, αρχιεπίσκοπο Καισαρείας, και τοπικά καλείται και αγιβασίλης, αγιοβασιλόπιτα, βασιλίτσα, βασιλοκουλούρα κ.λπ. Κόβεταικαι διανέμεται με εθιμικό τελετουργικό, τη νύχτα της παραμονής ή ανήμερα την Πρωτοχρονιά.
Παλαιότερα, πρώτα ο νοικοκύρης την έστεφε τρεις φορές στο όνομα της Αγίας Τριάδος. Έπειτα έκανε με κλειδί, με μαχαίρι ή με πιρούνι τρεις φορές το σημείο του σταυρού, για να κόβεται η κακογλωσσιά, να κλειδώνονται τα κακά στόματα ή να αποτρέπεται το κακό μάτι, και την ώρα της αλλαγής του χρόνου άρχιζε να ονοματίζει τα κομμάτια, με καθιερωμένη πάντα σειρά. Πρώτο συνήθως ήταν του Αγίου Βασιλείου.
Ακολουθούσαν του Χριστού και της Παναγίας, του σπιτιού καιόλων των μελών της οικογένειας, κατά ηλικία, αρχίζοντας από τους μεγαλύτερους και καταλήγοντας στα παιδιά. Κομμάτι κοβόταν και για τους φτωχούς και τους ξενιτεμένους. Στον αγροτικό χώρο, όταν τελείωνε το εορταστικό δείπνο η οικογένεια, ο νοικοκύρηςκατέβαινε στον στάβλο να ταΐσει την πίτα στα ζωντανά, για να είναι γερά, ενώ την επομένη θρυμμάτιζε και διασκόρπιζε ένα κομμάτι στα κτήματα και στα αμπέλια, για να καρπίσουν. Όλη η πίτα με τα κομμάτια της θεωρούνταν σαν αγωγός ευλογίας. Με τις μερίδες που προσφέρονταν στον Χριστό, την Παναγία και τον Άγιο Βασίλειο, η πίτα είχε κιόλας αγιασθεί. Οι ανύπαντρες κόρεςέβαζαν το κομμάτι από την πίτα τους στο μαξιλάρι και παρακαλούσαν τον άγιο να τους δείξει σε όνειρο τον γαμβρό.
Στις μέρες μας,αυτό το παραδοσιακό τελετουργικό έχει εξασθενήσει, αλλά δεν έχει εκλείψει. Ακριβώς τα μεσάνυχτα στα ελληνικά σπίτια με την αλλαγή του έτους σβήνουν τα φώτα για ένα λεπτό και εύχονται όλοι «χρόνια πολλά» και «ευτυχισμένο το νέο έτος». Τότε η νοικοκυρά του σπιτιού φέρνει τη βασιλόπιτα στο τραπέζι και ο νοικοκύρης, αφού τη σταυρώσει με το μαχαίρι τρεις φορές, αρχίζει να την κόβει σε τριγωνικά κομμάτια, που ταπροσφέρει σε κάθε παριστάμενο μέλος της οικογένειας, φίλους και συγγενείς. Πρώτα είναιτα κομμάτια του Χριστού, της Παναγίας και του αγίου Βασιλείου και ακολουθούν του σπιτιού, του σπιτονοικοκύρη, της σπιτονοικοκυράς και των υπόλοιπων παρισταμένων με τελευταίο το κομμάτι του φτωχού. Βέβαια, δε λησμονούνται και τα πρόσωπα της οικογένειας που δεν παρίστανται και οι ξενιτεμένοι.
Ανάλογα με την περίπτωση μπορεί να κοπεί κομμάτι «για την εταιρεία», «για το μαγαζί», «για το χωράφι», «για το καΐκι» κ.λπ. Όμως, η κοπή της βασιλόπιταςπραγματοποιείται και εκτός σπιτιού, αφού προηγηθεί σύντομηθρησκευτική τελετή, και παίρνει χαρακτήρα κοινωνικής και επαγγελματικής σύναξης. Υπουργεία, γραφεία και σύλλογοικόβουν βασιλόπιτες μέχρι και τον Φεβρουάριο.
Σ΄ όλες τις βασιλόπιτες τίθεται μέσανόμισμαχρυσό κωνσταντινάτο, αργυρό ήχάλκινο, ανάλογα με τον πλούτο της οικογένειας. Επιπλέον, σε κάποιες επαρχίες της Ελλάδος βάζουν μέσαένα κομματάκι άχυρο και ένα κομματάκι κλήματος αμπέλου και κλώνου ελιάς και όποιος τύχει κάποιο από αυτάθεωρείται τυχερός στα σπαρτά, στον ελαιόκαρπο, στο κρασί κ.λπ. Η δύναμη του φλουριού θεωρείται ακόμη γονιμοποιητική για τα χωράφια του σπιτιού. Ο σταυρός του, αν είναι κωνσταντινάτο, εξασφαλίζει τη θεία προστασία. Γι΄ αυτό συχνά το εξαγοράζουν, ώστε να μένει πάντα στο σπίτι, και το τοποθετούν κοντά στις εικόνες. Το σπουδαιότερο, φέρνει την ευτυχίαστον κάτοχό του και στους οικείους του. Με σειρά, επίσης, αποφλοιωμένων αμυγδάλων στην επιφάνεια της βασιλόπιτας αναγράφεται συνήθως το νέο έτος.
Αν επιχειρήσουμε να αναζητήσουμετις ρίζεςτου εθίμου πρέπει να ξεκινήσουμε από την ελληνική αρχαιότητα. Ο ελληνικός πολιτισμός απορρέει από το αρχαίο ελληνικό παρελθόν αλλά καιαπό το χριστιανικό Βυζάντιο. Γι’ αυτό και όλα τα έθιμά μας λαμβάνουντην αρχαιοελληνική αλλά και τη χριστιανική ερμηνεία τους.
Οι αρχαίοι Έλληνες προσέφεραν στις ειδωλολατρικές τους θεότητες σε μεγάλες αγροτικές γιορτές «εορταστικούς άρτους», για να τις ευχαριστήσουν και για να εξασφαλίσουν υγεία, δύναμη και τελεσφορία.
Ακόμη, συνήθιζαν τις «μειλίχιες προσφορές» στους νεκρούς, καταθέτοντας πλακούντες(πίτες) και μελίπηκταστους τάφους.
Οι Ρωμαίοι υιοθέτησαν πολλές συνήθειες των αρχαίων Ελλήνων. Στα Σατουρνάλια, αγροτική γιορτή της βλάστησης και της νέας χρονιάς, καθιέρωσαντυπικές θυσίες και διάφορα έθιμα, όπως την ανταλλαγή μικρών δώρων, υπαίθριες αγορές και τυχερά παιχνίδια ακόμα και για τους δούλους.Προσφέρονταν, επίσης, ως δώρα καρποί και πλακούντες μέσα σεχρυσά φύλλα ή στολίσματα με νομίσματα χρυσά. Την περίοδο εκείνη εμφανίστηκε η πίτα με μεταλλικό νόμισμα στο εσωτερικό της.Προσέθεταν ακόμη και μικρό κομμάτι πάπυρου.Αν το τύχαινεδούλος του σπιτιού, του χάριζαν την ελευθερία. Η ρωμαϊκή αυτή συνήθεια υιοθετήθηκε από τους Φράγκους και τους Βυζαντινούς.
Υπάρχει, όμως, και η ορθόδοξη χριστιανική παράδοση σχετικά με την προέλευση της βασιλόπιτας.Το έθιμο αυτό συνδέεταιμε την πόλη Καισάρεια της Καππαδοκίας στην ανατολική Μικρά Ασία, όταν επίσκοπος ήταν ο Μέγας Βασίλειος. Ο δεσπότης της Καισάρειας ζούσε βοηθώντας κάθε φτωχό και αδύναμο συνάνθρωπο στο πλαίσιο της πρωτότυπης ανθρωπιστικής του δράσης. Υπάρχουν μάλιστα δύο τουλάχιστον θρησκευτικές εκδοχές για το έθιμο αυτό.
Σύμφωνα με την πρώτη ο ίδιος ο Άγιος Βασίλειος σκέφτηκε το τέχνασμα αυτό, θέλοντας να προσφέρει χαρά και ανακούφιση χωρίς να δέχεται ούτε ένα ευχαριστώ.Γι΄ αυτό έβαζε μέσα σε πίτες χρυσά νομίσματα και τις μοίραζε στους φτωχούς. Έτσι διατηρήθηκε η παράδοση να τοποθετούμε φλουρί, για να τιμήσουμε τον ιεράρχη, και προς τιμήν του ονομάσαμε την πίτα βασιλόπιτα.
Η δεύτερη ερμηνεία επικαλείται ένα περιστατικό που συνέβη στα χρόνια του Μεγάλου Βασιλείου, τον 4ο αιώνα μ.Χ. στην Καισάρεια. Κάποια χρονιά ενέσκηψε μεγάλη σιτοδείακαι λιμός στηνπεριοχή. Ο άτεγκτος, όμως, έπαρχοςαπαιτούσετους φόρουςκαι απειλούσε μελεηλασία την Καισάρεια. Τότε, ο Μέγας Βασίλειος ζήτησε απόκάθε νοικοκύρη της πόλης να προσφέρουν ένα χρυσαφικό, για να τα παραδώσουν ως «λύτρα» στον έπαρχο και να σώσουν την πόλη τους. Έτσι συσσωρεύτηκε ένας ολόκληρος θησαυρός. Ο Άγιοςσυνάντησεπροσωπικά τονέπαρχο, του εξιστόρησε το δράμα των ανθρώπων και του δήλωσε ότι ως νομοταγείς πολίτες ήταν πρόθυμοι να εξοφλήσουν τους φόρους στερούμενοι πολύτιμα κειμήλια καικοσμήματα. Με τον μελίρρυτολόγο τουκαταλάγιασε τόσο τον θυμό του Ρωμαίου αξιωματούχου, ώστε ο τελευταίος αποφάσισε να χαρίσει τους φόρους και παρακάλεσε τον Ποιμενάρχη να επιστρέψει τον θησαυρό στο ποίμνιό του.Έτσι διασώθηκε η πόλη της Καισαρείας, αλλά ο Μέγας Βασίλειος βρέθηκε σε δύσκολη θέση.Έπρεπε να επιστρέψει τα χρυσαφικά στους κατοίκους της πόλης και να πάρει ο καθένας αυτό που είχε προσφέρει. Αγνοώντας τον κάτοχο κάθε πολύτιμου αντικειμένου, έδωσε εντολή και ετοιμάστηκαν τόσοι εορτάσιμοι άρτοι όσες και οι οικογένειες που είχαν προσφέρει τιμαλφή. Σε κάθεάρτο τοποθετήθηκε και από ένα χρυσό αντικείμενο και άφησε στη χάρη του Θεού να καθορίσει τι θα τύχαινε στον καθένα. Από τότε η βασιλόπιτα με το «φλουρί», για τον τυχερό του χρόνου, καθιερώθηκε ωςέθιμο που εορτάζεται την πρώτη μέρα του έτους στη γιορτή του Αγίου Βασιλείου.
Η βασιλόπιτα είναι, λοιπόν, ελληνικό έθιμο, αμητός της γόνιμης συνάντησης αρχαιότητας και χριστιανισμού. Συνδυάζει τις αρχαιοελληνικές προσφορές του «εορταστικού άρτου» σε θεότητεςκαι τωνπλακούντων - μελιπήκτων σε νεκρούς με την ορθόδοξη χριστιανική παράδοση. Ηαρχαιοελληνική αυτή συνήθεια, εξάλλου,συνεχίζεται και στα μνημόσυνα με τα μελωμένα ή ζαχαρόμικτα κόλλυβα, αλλά και στην προσφορά του λατρευτικού άρτου η επιφάνεια του οποίου είναι αλειμμένη με μέλι ή ζάχαρη.
Σήμερα,σε πολλές περιπτώσεις έχουμε προσαρμόσει τη βασιλόπιτα στα γαστρονομικά πρότυπα της καταναλωτικής κοινωνίας. Την έχουμε υποκαταστήσει με έναγλύκισμα πολυτελείας – τσουρέκι κατά προτίμηση –προερχόμενο από το ζαχαροπλαστείο. Υπάρχουν, εντούτοις, ακόμα Ελληνίδες νοικοκυρές που επιμένουν να την παρασκευάζουν με τον παραδοσιακό τρόπο, αφού στη λαϊκή συνείδηση η βασιλόπιτα ήταν κάποτε ισχυρό πρωτοχρονιάτικο σύμβολο μειδιότητες καθοριστικές για τη λυσιτελήπορεία των ανθρώπων και των περιουσιακών στοιχείων της ελληνικής οικογένειας. Τέτοιες δοξασίες δύσκολα εξοβελίζονταιαπό την ψυχή του λαού.

Ενδεικτικές βιβλιογραφικές πηγές
Λουκάτος, Δ.“ Χριστουγεννιάτικα και των γιορτών”, Αθήνα: Φιλιππότη, 1979.
Εγκυκλοπαίδεια “ΠΑΠΥΡΟΣ LAROUSE BRITANNICA”, τ. 11, Aθήνα: Πάπυρος,2006.
Νεώτερον Εγκυκλοπαιδικόν Λεξικόν “Ηλίου”,Αθήνα, 1945.

ΔΕΙΤΕ ΤΑ ΟΛΑ ΣΤΗΝ ΚΑΤΗΓΟΡΙΑ ΑΡΘΡΑ
Του Ανδρέα Πετρουλάκη
Το κλίκ της ημέρας
Του Ανδρέα Πετρουλάκη

Πρόσφατα Νέα

(adsbygoogle = window.adsbygoogle || []).push({});

Η ΔΙΚΗ ΣΑΣ ΕΙΔΗΣΗ

Στείλτε μας τα δικά σας νέα, φωτογραφίες, σχόλια, σκέψεις, παρατηρήσεις και δείτε τα δημοσιευμένα στο lakonikos.gr και στην ημερήσια εφημερίδα ΛΑΚΩΝΙΚΟΣ ΤΥΠΟΣ
Διεύθυνση e-mail(*)
Μη έγκυρη διεύθυνση e-mail

Περιγραφή(*)
Συμπληρώστε μια περιγραφή για την είδηση σας

Φωτογραφία

Κωδικός Ασφαλείας(*)
Κωδικός Ασφαλείας
Ο κωδικός ασφαλείας είναι λάθος