Καθώς βρισκόμαστε λίγες ημέρες πριν την εορτή του πολιούχου της Σπάρτης, ολοκληρώθηκε ένα σημαντικό έργο, αυτό της συντήρησης των τοιχογραφιών του Ιερού Ναού Οσίου Νίκωνος στη Σπάρτη.

Ο ναός κοσμείται με αγιογραφίες που φιλοτεχνήθηκαν από τον αγιογράφο Ευάγγελο Μαυρικάκη από το 1959 έως το 1963. Ο Μαυρικάκης, μαθητής του Φώτη Κόντογλου, υπήρξε ένας από τους πιο παραγωγικούς αγιογράφους των νεώτερων χρόνων με πληθώρα έργων σε ναούς κυρίως της Πελοποννήσου και αλλού.

Έκτοτε η αιθάλη από τα κεριά, η υγρασία και τα άλατα αμαύρωσαν και αλλοίωσαν την όψη των αγιογραφιών. Έτσι, κρίθηκε αναγκαία η συντήρησή τους, προκειμένου να αποκαλυφθούν και να αναδειχθεί και πάλι η καλλιτεχνική και αισθητική αξία του διακόσμου του ναού.

Το 2012 η συντήρηση των τοιχογραφιών ανατέθηκε από τον Ιερό Ναό Οσίου Νίκωνος, στην εταιρεία συντήρησης έργων τέχνης ΔΙΗΝΕΚΕΣ «Θεοφιλάκος Π. και Γεωργιάδης Γ. Ο.Ε.» κατόπιν διαγωνισμού. Υπεύθυνος του έργου της συντήρησης των τοιχογραφιών ήταν ο Σπαρτιάτης συντηρητής έργων τέχνης Παναγιώτης Αντ. Θεοφιλάκος, ο οποίος έχει συντηρήσει σημαντικά μνημεία και ναούς σε όλη σχεδόν την Ελλάδα.

Ο «Λακωνικός Τύπος» επικοινώνησε με τον κ. Θεοφιλάκο, ο οποίος με ενθουσιασμό, περιέγραψε το έργο που συντελέστηκε στον ιερό ναό: «Ολοκληρώθηκε ένα έργο που ήταν επιθυμία του σεβασμιώτατου Μητροπολίτη μας κ. Ευσταθίου, το οποίο στήριξαν με υπερπροσπάθεια όλοι οι ιερείς και επίτροποι του ναού και το αγκάλιασε η πλειοψηφία των ενοριτών.

Οι εργασίες συντήρησης των τοιχογραφιών του Ιερού Ναού ξεκίνησαν τον Φεβρουάριο του 2012 στο βόρειο και νότιο κλίτος του ναού, το Ιερό Βήμα, την κεντρική καμάρα στο Ιερό μέχρι το τέμπλο του ναού. Ωστόσο, διακόπηκαν τον Ιανουάριο του 2013 για οικονομικούς λόγους. Οι εργασίες συντήρησης ξεκίνησαν πάλι τον Μάιο του 2017, οπότε και συντηρήθηκε το κεντρικό κλίτος, η δυτική πλευρά του ναού και το έργο συντήρησης των τοιχογραφιών ολοκληρώθηκε με τη συντήρηση των τοιχογραφιών του γυναικωνίτη».

Στη συνέχεια ο συντηρητής επεσήμανε: «Έχοντας συντηρήσει έργα του Μαυρικάκη στην Λακωνία, την Αθήνα και την Αρκαδία, μας ήταν γνωστή η τεχνοτροπία, όπως και τα υλικά που χρησιμοποιούσε ο αγιογράφος. Έτσι είχα την πεποίθηση ότι οι μαυρισμένες αγιογραφίες θα μπορούσαν να αναδειχθούν, μετά την ολοκλήρωση των εργασιών συντήρησης των τοιχογραφιών, και να ανυψώσουν και πάλι την καλλιτεχνική και αισθητική αξία του ναού.

Το σημαντικότερο πρόβλημα που αντιμετωπίσαμε ήταν το έντονο και παχύ στρώμα αιθάλης που κάλυπτε όλες τις αγιογραφίες, με συνέπεια να μην γίνονται αντιληπτές οι παραστάσεις και να υποβαθμίζεται η καλλιτεχνική αξία και η ποιότητα της ζωγραφικής. Με την πρόοδο του καθαρισμού διαπιστώθηκαν φθορές στη ζωγραφική επιφάνεια, όπως απολεπίσεις και απώλειες των χρωμάτων. Αυτές οφείλονται στην επίδραση των περιβαλλοντικών συνθηκών και ιδίως την υγρασία από τις φθορές στη στέγη, όπως και στην ποιότητα των υλικών που χρησιμοποίησε ο αγιογράφος».

Οι εργασίες συντήρησης που πραγματοποιήθηκαν για την προστασία και ανάδειξη των τοιχογραφιών του Ιερού Ναού Οσίου Νίκωνος στη Σπάρτη ήταν:

α) Στερέωση του υποστρώματος των τοιχογραφιών, για την οποία έγινε διοχέτευση στερεωτικού υλικού στο υπόστρωμα με ενέματα και συμπληρώσεις των ρωγμών με νέο κατάλληλο κονίαμα.

β) Ακολούθησε η στερέωση της ζωγραφικής επιφάνειας με εξιδεικευμένα υλικά συντήρησης και με την εφαρμογή μηχανικής πίεσης, όπου κρίθηκε αναγκαίο, έτσι ώστε να αποκατασταθεί η συνοχή των απολεπισμένων τμημάτων με το κονίαμα.

γ) Καθαρισμός της ζωγραφικής επιφάνειας για την αφαίρεση των ρύπων και της αιθάλης. Ο καθαρισμός έγινε με κατάλληλους διαλύτες και χρήση μηχανικών μέσων με μεθοδικό τρόπο και προσοχή, καθώς τα χρώματα ήταν ευαίσθητα και εμφάνιζαν φθορές.

δ) Οι εργασίες συντήρησης των τοιχογραφιών ολοκληρώθηκαν με τη χρωματική αποκατάσταση. Στις παραστάσεις και ιδίως στις μορφές των αγίων η αποκατάσταση έγινε μόνο στις φθορές της ζωγραφικής με σεβασμό στην αυθεντικότητα του έργου. Επίσης χρωματίστηκαν κατάλληλα οι ηλεκτρολογικές εγκαταστάσεις (κανάλια καλωδιώσεων, κλπ.) που πριν προκαλούσαν αισθητικό πρόβλημα.

Επιπλέον, ο κ. Θεοφιλάκος πρόσθεσε ότι «στις τοιχογραφίες που έχουν συντηρηθεί έχουμε διατηρήσει μάρτυρες, δηλαδή μικρά τετράγωνα τμήματα όπου δεν έχει γίνει καθαρισμός. Οι μάρτυρες αποτελούν ένδειξη της, προ της συντήρησης, κατάστασης των τοιχογραφιών.

Εκτός από τη συντήρηση των τοιχογραφιών, πραγματοποιήσαμε τη διακόσμηση στους κίονες του ναού, καθώς και την εκ νέου διακόσμηση με μαρμαρογραφίες στα χαμηλά τμήματα των τοίχων.

Στο πλαίσιο των εργασιών μας στον ναό, πραγματοποιήθηκε και η συντήρηση των εικόνων του δωδεκαόρτου και των θυρών του τέμπλου. Οι εικόνες είχαν μαυρίσει, λόγω της αιθάλης και της οξείδωσης του βερνικιού και δύσκολα διακρίνονταν οι παραστάσεις.

Οι εργασίες συντήρησης των τοιχογραφιών και των φορητών εικόνων, για τις οποίες ήμουν υπεύθυνος, ήταν προϊόν επίπονης και προσεκτικής εργασίας μιας ομάδας ειδικευμένων, πτυχιούχων και έμπειρων συντηρητών έργων τέχνης και αγιογράφων».

Με την ολοκλήρωση των εργασιών συντήρησης των τοιχογραφιών στον Ιερό Ναό Οσίου Νίκωνος στη Σπάρτη πραγματοποιήθηκε η διάσωση και ανάδειξη ενός σημαντικού αγιογραφικού συνόλου από έναν από τους πλέον πιο παραγωγικούς αγιογράφους των νεώτερων χρόνων, του Ευάγγελου Μαυρικάκη.

Κλείνοντας, ο κ. Θεοφιλάκος τόνισε χαρακτηριστικά: «Τόσο η κατασκευή του ναού το 1955, όσο και η αγιογράφησή του κατά τα έτη 1959 έως 1963, πραγματοποιήθηκαν στις δύσκολες οικονομικά περιόδους που ακολούθησαν τη γερμανική κατοχή.

Η συντήρηση των τοιχογραφιών του ναού πραγματοποιήθηκε με τη βοήθεια όλων, σε μια ιδιαιτέρως δύσκολη περίοδο οικονομικής κρίσης που αντιμετωπίζει η χώρα μας. Σήμερα, που η οικονομική κρίση έχει πλήξει πολλούς συμπολίτες μας, θα πρέπει αυτό να μην αποτελεί άλλοθι στο να εγκαταλειφθούν στη μοίρα τους ναοί και έργα τέχνης, λόγω οικονομικών δυσκολιών. Τα έργα αυτά είναι χρέος μας να τα διατηρήσουμε για τις επόμενες γενιές. Στην αντίθετη περίπτωση θα επιτρέψουμε αυτή η οικονομική κρίση να μετατραπεί και σε κρίση αξιών και πολιτισμού».

Εικ.1 Κατά τις εργασίες καθαρισμού των τοιχογραφιών από την εταιρεία ΔΙΗΝΕΚΕΣ με υπεύθυνο τον συντηρητή έργων τέχνης Παναγιώτη Θεοφιλάκο.

Εικ.2 Κατά τις εργασίες καθαρισμού των αγιογραφιών αναδεικνύεται ο αρχικός χρωματικός τόνος της ζωγραφικής. Στο άνω τμήμα της φωτογραφίας διακρίνεται η αρχική κατάσταση της τοιχογραφίας πριν τον καθαρισμό και στο κάτω τμήμα διακρίνεται η τοιχογραφία όπως αποκαλύπτεται μετά τον καθαρισμό.

Εικ.3 Κατά τις εργασίες συντήρησης που πραγματοποιήθηκαν στο κεντρικό κλίτος του ναού με τη βοήθεια σκαλωσιάς, ώστε να είναι δυνατή η πρόσβαση στις τοιχογραφίες σε όλο το ύψος του ναού. Διακρίνεται η ολοκλήρωση του καθαρισμού στο δεξί τμήμα της καμάρας.

Το ιερό του ναού πριν από τις εργασίες

Το ιερό του ναού μετά το πέρας των εργασιών


Ενημερωθείτε για όλη την επικαιρότητα της Λακωνίας και όχι μόνο μέσα από τη συνεχή ροή του www.lakonikos.gr. Κάνετε like στη σελίδα και γίνετε μέλος στην ομάδα του lakonikos.gr στο Facebook για να μαθαίνετε τα νέα πρώτοι! Με το κύρος και την αξιοπιστία του "Λακωνικού Τύπου", της μοναδικής ημερήσιας εφημερίδας της Λακωνίας με ιστορία 20 και πλέον ετών