«Οι Δωσίλογοι» του Μενέλαου Χαραλαμπίδη είναι μια επίμονη, σχεδόν χειρουργική χαρτογράφηση του τρόπου με τον οποίο η συνεργασία με τον κατακτητή ρίζωσε μέσα στην ελληνική κοινωνία, όχι ως εξαίρεση, αλλά ως μηχανισμός εξουσίας, συμφέροντος και τελικά επιβίωσης. Με επίκεντρο την Αττική, ο Χαραλαμπίδης εξετάζει την πολιτική, οικονομική και ένοπλη συνεργασία με τους Ναζί, αξιοποιώντας αρχειακό υλικό που για πρώτη φορά έρχεται στο φως.

Αυτό που κάνει το βιβλίο πραγματικά δυνατό δεν είναι μόνο η έκταση της έρευνας, που είναι εμφανώς εξαντλητική, αλλά ο τρόπος που αποδομεί τη βολική, σχεδόν μυθολογική εικόνα της ενιαίας εθνικής αντίστασης. Ο συγγραφέας δεν αντιμετωπίζει τους δοσίλογους ως μεμονωμένες «σκοτεινές φιγούρες» της Ιστορίας, αλλά ως κομμάτι ενός ολόκληρου πλέγματος κρατικών μηχανισμών, επιχειρηματικών συμφερόντων και πολιτικών στρατηγικών. Οι κατοχικές κυβερνήσεις, τα Τάγματα Ασφαλείας, οι οικονομικές συναλλαγές με τους Γερμανούς, η στάση της χωροφυλακής και η μεταπολεμική δικαστική μεταχείριση όλων αυτών παρουσιάζονται όχι αποσπασματικά, αλλά σαν κρίκοι της ίδιας αλυσίδας.

Η μεγάλη επιτυχία του βιβλίου βρίσκεται ακριβώς εκεί, στο ότι αποφεύγει τον εύκολο διδακτισμό. Ο Χαραλαμπίδης δεν γράφει για να σοκάρει, ούτε για να ηθικολογήσει εκ των υστέρων. Αντίθετα, αφήνει τα ίδια τα τεκμήρια να δημιουργήσουν μια ατμόσφαιρα ασφυκτική, όπου η βία, ο φόβος, η ιδεολογία και το προσωπικό κέρδος μπλέκονται συνεχώς μεταξύ τους. Και κάπου εκεί το βιβλίο παύει να αφορά αποκλειστικά το παρελθόν και αρχίζει να γίνεται μια μελέτη πάνω στη φύση της εξουσίας και στη λεπτή γραμμή ανάμεσα στη συνενοχή και την προσαρμογή.

Ειδικά οι σελίδες που αφορούν τη μεταπολεμική αντιμετώπιση των συνεργατών είναι ίσως οι πιο αποκαρδιωτικές και συνάμα οι πιο ουσιαστικές του βιβλίου. Γιατί ο συγγραφέας δεν σταματά στην Κατοχή, παρά επιμένει να δείξει τι απέγιναν όλοι αυτοί μετά. Ποιοι τιμωρήθηκαν, ποιοι αθωώθηκαν, ποιοι ενσωματώθηκαν ξανά στον κρατικό μηχανισμό. Κι εκεί το βιβλίο αποκτά μια σχεδόν πικρή επικαιρότητα, αποκαλύπτοντας πόσο συχνά η επίσημη Ιστορία οικοδομείται πάνω στη λήθη και στις σιωπές.

Στυλιστικά, η γραφή του είναι πυκνή αλλά απόλυτα ελεγχόμενη. Δεν επιδιώκει λογοτεχνικούς εντυπωσιασμούς, όμως ακριβώς αυτή η ψυχραιμία κάνει την ανάγνωση τόσο βαριά. Υπάρχει μια σχεδόν υπόγεια ένταση σε κάθε κεφάλαιο, γιατί πίσω από τα αρχεία και τα ονόματα διακρίνεται σταδιακά μια ολόκληρη κοινωνία σε ηθική αποσύνθεση. “Οι Δωσίλογοι” δεν επιτρέπουν στον αναγνώστη να κρυφτεί πίσω από τη βολική απόσταση της Ιστορίας.

Δεν είναι ένα «εύκολο» βιβλίο, ούτε συναισθηματικά ούτε πολιτικά. Είναι όμως από εκείνα τα έργα που σε αναγκάζουν να ξαναδείς όχι μόνο μια εποχή, αλλά και τον τρόπο που επιλέγουμε να θυμόμαστε συλλογικά το παρελθόν μας.

| Από την εβδομαδιαία έντυπη έκδοση «Λακωνικός Τύπος Plus+»

> Κυκλοφορεί κάθε Δευτέρα στα περίπτερα και στην πόρτα σας.