Μία από τις σημαντικότερες θεσμικές μεταρρυθμίσεις των τελευταίων δεκαετιών για την Τοπική Αυτοδιοίκηση εισέρχεται πλέον στη διαδικασία της κοινοβουλευτικής επεξεργασίας, καθώς κατατέθηκε στη Βουλή ο νέος Κώδικας Τοπικής Αυτοδιοίκησης.
Πρόκειται για ένα εκτενές νομοθέτημα 774 άρθρων, το οποίο συγκεντρώνει, εκσυγχρονίζει και κωδικοποιεί σχεδόν 2.000 διάσπαρτες διατάξεις που ρυθμίζουν τη λειτουργία των δήμων και των περιφερειών της χώρας. Η κυβέρνηση κάνει λόγο για τη μεγαλύτερη κωδικοποίηση της αυτοδιοικητικής νομοθεσίας από τη Μεταπολίτευση μέχρι σήμερα, με στόχο να δημιουργηθεί ένα ενιαίο και σαφές θεσμικό πλαίσιο για αιρετούς, υπηρεσιακά στελέχη και πολίτες.
Ο νέος Κώδικας φιλοδοξεί να βάλει τέλος σε ένα διαχρονικό πρόβλημα της ελληνικής αυτοδιοίκησης: τον κατακερματισμό των διατάξεων σε εκατοντάδες νόμους, τροπολογίες, εγκυκλίους και κανονιστικές πράξεις, που συχνά δημιουργούσαν αλληλοεπικαλύψεις, ασάφειες και σημαντικές δυσκολίες στην εφαρμογή τους.
Ο νέος Κώδικας είναι δομημένος σε έξι διακριτά βιβλία, τα οποία καλύπτουν το σύνολο της λειτουργίας της αυτοδιοίκησης. Το πρώτο βιβλίο περιλαμβάνει τις οργανωτικές διατάξεις για τη συγκρότηση των ΟΤΑ, την κατηγοριοποίηση των δήμων και το εκλογικό σύστημα. Το δεύτερο επικεντρώνεται στο μοντέλο διακυβέρνησης των δήμων και των περιφερειών, στα όργανα διοίκησης και στην καταστατική θέση των αιρετών. Το τρίτο καταγράφει και αποσαφηνίζει τις αρμοδιότητες των δύο βαθμών αυτοδιοίκησης, επιχειρώντας να περιορίσει τις επικαλύψεις με το κεντρικό κράτος. Το τέταρτο βιβλίο αφορά το νέο πλαίσιο οικονομικής διαχείρισης, τα έσοδα, τις δαπάνες και τη δημοσιονομική λειτουργία των ΟΤΑ. Στο πέμπτο βιβλίο ρυθμίζονται ζητήματα ελέγχου νομιμότητας, εποπτείας και πειθαρχικής ευθύνης των αιρετών, ενώ το έκτο περιλαμβάνει γενικές διατάξεις για τη λειτουργία της αυτοδιοίκησης, την ψηφιακή μετάβαση και την ενσωμάτωση ευρωπαϊκών κανόνων στο ελληνικό δίκαιο.
Με τη συγκεκριμένη δομή, το Υπουργείο Εσωτερικών επιχειρεί να δημιουργήσει ένα ενιαίο θεσμικό «εγχειρίδιο» για όλους τους εμπλεκόμενους φορείς της αυτοδιοίκησης, από τους αιρετούς και τις υπηρεσίες έως τους πολίτες που συναλλάσσονται καθημερινά με τους δήμους και τις περιφέρειες.
Καταργείται ο δεύτερος γύρος των εκλογών
Αναμφίβολα, μία από τις πιο πολυσυζητημένες αλλαγές αφορά το εκλογικό σύστημα. Ο νέος Κώδικας καταργεί πλήρως τον δεύτερο γύρο των αυτοδιοικητικών εκλογών. Δήμαρχοι και περιφερειάρχες θα εκλέγονται από την πρώτη Κυριακή εφόσον συγκεντρώνουν ποσοστό 42% συν μία ψήφο. Εάν κανένας συνδυασμός δεν πετυχαίνει το όριο αυτό, θα ενεργοποιείται σύστημα εναλλακτικής ψήφου, μέσω του οποίου θα προσμετρώνται οι δεύτερες επιλογές των εκλογέων.
Σύμφωνα με το Υπουργείο Εσωτερικών, η αλλαγή στοχεύει στη μείωση της αποχής, στην αποφυγή του κόστους και της διοικητικής επιβάρυνσης ενός δεύτερου εκλογικού γύρου, αλλά και στην ενίσχυση της προγραμματικής αντιπαράθεσης μεταξύ των συνδυασμών.
Παράλληλα, προβλέπεται η αξιοποίηση ηλεκτρονικών εργαλείων και η δυνατότητα ηλεκτρονικής ψηφοφορίας σε συγκεκριμένες διαδικασίες συμμετοχής των πολιτών, ενώ διατηρείται η πενταετής θητεία των αυτοδιοικητικών αρχών.
Ξεκαθαρίζουν οι αρμοδιότητες
Ένα από τα μεγαλύτερα αιτήματα της αυτοδιοίκησης τα τελευταία χρόνια ήταν ο σαφής καθορισμός των αρμοδιοτήτων μεταξύ κράτους, περιφερειών και δήμων. Το τρίτο βιβλίο του Κώδικα επιχειρεί να δώσει οριστικές απαντήσεις στο ζήτημα, καταγράφοντας συστηματικά τις αρμοδιότητες κάθε βαθμού διοίκησης και εισάγοντας νέες μορφές συνεργασίας μεταξύ των φορέων.
Στόχος είναι να τερματιστούν οι επικαλύψεις ευθυνών, που συχνά οδηγούσαν σε καθυστερήσεις, αδυναμία λήψης αποφάσεων και μετακύλιση ευθυνών μεταξύ υπηρεσιών. Η κυβέρνηση εκτιμά ότι η συγκεκριμένη παρέμβαση θα επιτρέψει πιο αποτελεσματική άσκηση πολιτικών σε τοπικό επίπεδο και καλύτερη εξυπηρέτηση των πολιτών.
Νέο οικονομικό μοντέλο για τους ΟΤΑ
Σημαντικές αλλαγές προβλέπονται και στο οικονομικό πεδίο. Ο νέος Κώδικας αναμορφώνει συνολικά το πλαίσιο οικονομικής διαχείρισης των ΟΤΑ, καλύπτοντας όλο τον κύκλο λειτουργίας των προϋπολογισμών, από τη σύνταξη και την εκτέλεση έως τον έλεγχο και την παρακολούθησή τους.
Παράλληλα, ενσωματώνεται στον Κώδικα το πάγιο αίτημα της ΚΕΔΕ για την κατοχύρωση των Κεντρικών Αυτοτελών Πόρων (ΚΑΠ), ενώ προβλέπεται ότι σε περίπτωση μεταφοράς νέων αρμοδιοτήτων στους δήμους θα πρέπει να εξασφαλίζονται και οι αντίστοιχοι οικονομικοί πόροι.
Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζει και η εισαγωγή του νέου Τέλους Τοπικής Ανάπτυξης, το οποίο αντικαθιστά το υφιστάμενο ΤΑΠ και τον Φόρο Ηλεκτροδοτούμενων Χώρων. Το Υπουργείο υποστηρίζει ότι δεν πρόκειται για νέο φόρο, αλλά για ενοποίηση υφιστάμενων επιβαρύνσεων με δικαιότερο τρόπο υπολογισμού, ο οποίος θα λαμβάνει υπόψη την αξία και την παλαιότητα των ακινήτων.
Ταυτόχρονα, θεσπίζονται αυστηρότεροι μηχανισμοί δημοσιονομικού ελέγχου, καθώς δήμοι και περιφέρειες που δεν αντιμετωπίζουν έγκαιρα τις ληξιπρόθεσμες οφειλές τους θα μπορούν να βρεθούν αντιμέτωποι ακόμη και με παρακρατήσεις έως και 30% της κρατικής επιχορήγησής τους.
Ενισχύεται η εποπτεία και ο έλεγχος νομιμότητας
Σημαντικό μέρος του νέου θεσμικού πλαισίου αφορά την εποπτεία της αυτοδιοίκησης. Ο Κώδικας προβλέπει τη λειτουργία ενός πιο συγκροτημένου και ψηφιοποιημένου συστήματος ελέγχου νομιμότητας, με κεντρικό ρόλο της Υπηρεσίας Γενικής Εποπτείας Νομιμότητας.
Η κυβέρνηση υποστηρίζει ότι οι νέες διατάξεις θα ενισχύσουν τη διαφάνεια, την αντικειμενικότητα και τη λογοδοσία, ενώ θα επιταχύνουν την εξέταση προσφυγών και τον πειθαρχικό έλεγχο των αιρετών.
Παράλληλα, διατηρείται ως πειθαρχικό παράπτωμα η «αναξιοπρεπής συμπεριφορά» αιρετών, με το Υπουργείο να υποστηρίζει ότι η συγκεκριμένη πρόβλεψη προστατεύει το κύρος του δημόσιου αξιώματος.
Νέες δυνατότητες κοινωνικής πολιτικής
Ο νέος Κώδικας παρέχει επίσης πρόσθετα εργαλεία κοινωνικής πολιτικής στους δήμους. Προβλέπεται δυνατότητα μειώσεων ή ακόμη και πλήρους απαλλαγής από δημοτικά τέλη για ευάλωτες κοινωνικές ομάδες, όπως πολύτεκνοι, τρίτεκνοι, μονογονεϊκές οικογένειες, άτομα με αναπηρία, μακροχρόνια άνεργοι και δικαιούχοι του Ελάχιστου Εγγυημένου Εισοδήματος.
Παράλληλα, δίνεται η δυνατότητα στους δήμους να χορηγούν επίδομα γέννησης έως 3.000 ευρώ ανά παιδί, στο πλαίσιο πολιτικών αντιμετώπισης της υπογεννητικότητας και στήριξης της οικογένειας.
Τι αλλάζει για συμβασιούχους και παιδικούς σταθμούς
Ενδιαφέρον παρουσιάζουν και οι ρυθμίσεις που αφορούν το προσωπικό της αυτοδιοίκησης. Ο νέος Κώδικας τροποποιεί τη λεγόμενη «διάταξη Βορίδη», εισάγοντας νέο πλαίσιο για τις δικαστικές υποθέσεις που αφορούν τη μετατροπή συμβάσεων και τον χαρακτηρισμό εργασιακών σχέσεων στους ΟΤΑ.
Παράλληλα, προβλέπεται η δημιουργία μόνιμων θέσεων προσωπικού στους δημοτικούς παιδικούς, βρεφικούς και βρεφονηπιακούς σταθμούς, μέσω τροποποίησης των Οργανισμών Εσωτερικής Υπηρεσίας των δήμων. Η διαδικασία θα πραγματοποιηθεί με τη συμμετοχή του ΑΣΕΠ και με κριτήριο, μεταξύ άλλων, την αποδεδειγμένη επαγγελματική εμπειρία των εργαζομένων.
Τι έδειξε η δημόσια διαβούλευση
Πριν την κατάθεσή του στη Βουλή, το νομοσχέδιο τέθηκε σε δημόσια διαβούλευση, κατά την οποία υποβλήθηκαν σχεδόν 1.900 σχόλια από φορείς, δήμους, περιφέρειες, εργαζομένους και πολίτες.
Το Υπουργείο αποδέχθηκε παρατηρήσεις που αφορούσαν περίπου 40 άρθρα, κυρίως σε ζητήματα νομοτεχνικών βελτιώσεων, προσβασιμότητας και συμμετοχής ατόμων με αναπηρία, ενώ απέρριψε τις περισσότερες προτάσεις που αμφισβητούσαν τη βασική φιλοσοφία του Κώδικα.
Δεν έγιναν δεκτά αιτήματα για ενίσχυση των αρμοδιοτήτων των δημοτικών κοινοτήτων, για αλλαγές στο νέο εκλογικό σύστημα ή για χαλάρωση του πλαισίου ελέγχου και εποπτείας των ΟΤΑ.
Η επόμενη μέρα
Η συζήτηση στη Βουλή αναμένεται να είναι έντονη, καθώς ο νέος Κώδικας δεν αποτελεί απλώς μία κωδικοποίηση υφιστάμενων διατάξεων, αλλά εισάγει σημαντικές αλλαγές στη λειτουργία της αυτοδιοίκησης, στο εκλογικό σύστημα, στη διαχείριση των οικονομικών, στην άσκηση κοινωνικής πολιτικής και στον έλεγχο νομιμότητας.
Για την κυβέρνηση, πρόκειται για ένα βήμα προς μια πιο σύγχρονη, ψηφιακή και αποτελεσματική αυτοδιοίκηση. Για πολλούς αυτοδιοικητικούς παράγοντες, ωστόσο, το μεγάλο ζητούμενο παραμένει αν οι νέες αρμοδιότητες θα συνοδευτούν από τους απαραίτητους πόρους και αν το νέο μοντέλο θα οδηγήσει σε μεγαλύτερη αυτονομία ή σε αυξημένη κρατική εποπτεία.
Το βέβαιο είναι ότι ο νέος Κώδικας Τοπικής Αυτοδιοίκησης ανοίγει έναν νέο κύκλο συζήτησης για τον ρόλο, τις δυνατότητες και τα όρια της τοπικής διακυβέρνησης στην Ελλάδα της επόμενης δεκαετίας.
