Επιμέλεια: Νίκος Ι. Καρμοίρης
Έφυγε από τη ζωή την Κυριακή 2 Αυγούστου ο Ιωάννης Μ. Βαρβιτσιώτης, ένα από τα μακροβιότερα πολιτικά στελέχη της μεταπολεμικής και μεταπολιτευτικής Κεντροδεξιάς. O κορυφαίος πρώην υπουργός, βουλευτής και ευρωβουλευτής απεβίωσε στην οικία του στην Αθήνα, ανήμερα ακριβώς των 93ων γενεθλίων του. Ο Ι. Βαρβιτσιώτης συνέδεσε άρρηκτα το όνομά του με κρίσιμες περιόδους της σύγχρονης πολιτικής Ιστορίας του τόπου, αποτελώντας κεντρικό πυλώνα από την προδικτατορική Βουλή και την αντίσταση στη χούντα, έως την αποκατάσταση της Δημοκρατίας και την ευρωπαϊκή ολοκλήρωση της Ελλάδας.
Γεννήθηκε στην Αθήνα στις 2 Αυγούστου 1933, με ρίζες από τη Βαρβίτσα Λακωνίας. Υπήρξε γόνος πολιτικής οικογένειας, η οποία διέθετε μακρά πολιτική παράδοση, έχοντας εκπροσώπους στη Βουλή από τις πρώτες δεκαετίες του κοινοβουλευτικού βίου του σύγχρονου ελληνικού κράτους. Πατέρας του ήταν ο δικηγόρος Μιλτιάδης Βαρβιτσιώτης (1897-1960), που την περίοδο 1946-1950 διετέλεσε βουλευτής του Λαϊκού Κόμματος.
Ο Ι. Βαρβιτσιώτης ήταν νυμφευμένος από τον Νοέμβριο του 1967 με τη Σοφία Θ. Λαναρά (1942-2015), με την οποία απέκτησαν τέσσερα παιδιά: τον Μιλτιάδη, την Ελένη, τον Θωμά και τον Κωνσταντίνο. Ο γιος του, Μιλτιάδης Ι. Βαρβιτσιώτης, διετέλεσε επίσης βουλευτής και υπουργός.
Μισός αιώνας στην πολιτική
Ο Γιάννης Βαρβιτσιώτης σπούδασε νομικά στο Πανεπιστήμιο Αθηνών και συνέχισε τις μεταπτυχιακές του σπουδές στο Πανεπιστήμιο του Φράιμπουργκ στην τότε Δυτική Γερμανία, όπου ειδικεύτηκε στο Εταιρικό Δίκαιο. Επιστρέφοντας στην Ελλάδα, ξεκίνησε να δικηγορεί το 1958 στην Αθήνα, ενώ το 1960 αναγορεύτηκε διδάκτωρ της Νομικής Σχολής του ΕΚΠΑ.
Η είσοδός του στην ενεργό πολιτική πραγματοποιήθηκε σε νεαρή ηλικία και συνδέθηκε καθοριστικά με τον Κωνσταντίνο Καραμανλή. Έχοντάς του αναθέσει νωρίτερα τη σύνταξη εισηγήσεων προς κυβερνητικούς παράγοντες, ο Καραμανλής τον επέλεξε ως υποψήφιο βουλευτή της ΕΡΕ. Εξελέγη για πρώτη φορά βουλευτής στη Β’ Αθηνών το 1961, σε ηλικία μόλις 28 ετών, ενώ επανεξελέγη στις εκλογικές αναμετρήσεις του 1963 και του 1964. Την περίοδο εκείνη (1962-1967) συμμετείχε ως μόνιμο μέλος στην ελληνική αντιπροσωπεία στις εργασίες σύνδεσης της Ελλάδας με την ΕΟΚ, σηματοδοτώντας τον σταθερό ευρωπαϊκό προσανατολισμό της χώρας, ενώ έλαβε μέρος και σε κοινοβουλευτικές ομάδες του ΝΑΤΟ.
Με την επιβολή της δικτατορίας, τον Ιούλιο του 1968, άρχισε να συνυπογράφει ανακοινώσεις, απαιτώντας την επάνοδο στη δημοκρατική ομαλότητα. Όταν το καθεστώς τού απαγόρευσε την έξοδο από τη χώρα, συνδέθηκε, σε συνεννόηση με τους Γ. Ράλλη και Π. Παπαληγούρα, με την αντιστασιακή οργάνωση «Ελεύθεροι Έλληνες». Η δράση αποκαλύφθηκε και ο ίδιος συνελήφθη τον Οκτώβριο του 1968, ανακρίθηκε και κρατήθηκε σε πλήρη απομόνωση επί ένα πεντάμηνο.
Στη Μεταπολίτευση αναδείχθηκε σε κορυφαίο πολιτικό παράγοντα. Ανέλαβε αρχικά υφυπουργός Εσωτερικών στην Κυβέρνηση Εθνικής Ενότητας του 1974 και κατόπιν εξελέγη βουλευτής για τρεις δεκαετίες, από το 1974 έως το 1996 στη Β΄ Αθηνών και την περίοδο 2000-2004 ως βουλευτής Επικρατείας.
Κατά τη διάρκεια της κοινοβουλευτικής του θητείας υπηρέτησε σε πλήθος υπουργικών θέσεων: υφυπουργός Εξωτερικών (1974-1975), υπουργός Εμπορίου (1975-1977), Εθνικής Παιδείας και Θρησκευμάτων (1977-1980), Εθνικής Αμύνης (Κυβέρνηση Συνεργασίας 1989 και 1990-1993), Εμπορίου (Οικουμενική Κυβέρνηση 1989) και Δικαιοσύνης (1992).
Διεκδίκησε, επίσης, την ηγεσία της Νέας Δημοκρατίας τον Νοέμβριο του 1993, γνωρίζοντας την ήττα από τον Μιλτιάδη Έβερτ. Εντούτοις, διετέλεσε αντιπρόεδρος του κόμματος την περίοδο 1994-1997. Η ευρωπαϊκή του απήχηση επιβεβαιώθηκε με την εκλογή του ως αντιπροέδρου του Ευρωπαϊκού Λαϊκού Κόμματος (1985-1996) και, μετέπειτα, ως ευρωβουλευτή (2004-2009). Αποσύρθηκε από την ενεργό πολιτική τον Μάιο του 2009, έχοντας κοινοβουλευτική παρουσία σε εθνικό και ευρωπαϊκό επίπεδο για σχεδόν μισό αιώνα, με μοναδική εξαίρεση την επταετία της δικτατορίας (1967-1974).
Παράλληλα, την περίοδο 1998-2010 διετέλεσε πρόεδρος του «Ινστιτούτου Δημοκρατίας Κωνσταντίνος Καραμανλής». Ανέπτυξε, επίσης, έντονη συγγραφική δραστηριότητα, εκδίδοντας πολυάριθμα βιβλία νομικού και πολιτικού περιεχομένου. Το τελευταίο του βιβλίο, με τίτλο «Όπως τα έζησα: 1981-1993», παρουσιάστηκε το 2018 στη Σπάρτη.
Το όραμα για τα ψηφιδωτά της Σπάρτης
Πέρα από την κεντρική πολιτική σκηνή, ο Ιωάννης Βαρβιτσιώτης άφησε ένα τεράστιο πολιτιστικό αποτύπωμα στον τόπο καταγωγής του. Το 2005 οραματίστηκε την ανάδειξη των δύο περίτεχνων ρωμαϊκών ψηφιδωτών, της «Αρπαγής της Ευρώπης» και του «Ορφέα ως γητευτή ζώων», τα οποία είχαν ανακαλυφθεί τυχαία περί τα τέλη του 19ου αιώνα, αλλά παρέμεναν στην αφάνεια για δεκαετίες. Ο Βαρβιτσιώτης έθεσε ως στόχο ζωής να τα φέρει στο «φως», πρωτοστατώντας στις σχετικές προσπάθειες ως Πρόεδρος του οργανισμού «Φίλοι των Ψηφιδωτών της Σπάρτης».
Η επιμονή του οδήγησε σε έναν «δεκαπενταετή άθλο». Τα έργα ανάπλασης ξεκίνησαν τελικά το 2020, με την υποστήριξη του Υπουργείου Πολιτισμού, την αποκλειστική δωρεά του Ιδρύματος Σταύρος Νιάρχος και τη συμβολή του Ιδρύματος Α.Γ. Λεβέντη. Έτσι, ο σύγχρονος μουσειακός χώρος της «Οικίας των Ψηφιδωτών» δημιουργήθηκε ως ένας ζωντανός τόπος σύνδεσης με την κοινωνία, ανοίγοντας τις πύλες του για το κοινό στις 17 Μαΐου 2021. Η επίσημη τελετή των εγκαινίων πραγματοποιήθηκε στις 21 Νοεμβρίου 2022, παρουσία αυτοδιοικητικών και πολιτικών αρχών, προεξάρχοντος του τότε Προέδρου της Βουλής, Κωνσταντίνου Τασούλα.
Η Οικία των Ψηφιδωτών:
Η παρακαταθήκη του Ι. Βαρβιτσιώτη
Η «Οικία των Ψηφιδωτών» βρίσκεται σε κεντρικό σημείο της Σπάρτης, στη συμβολή των οδών Κωνσταντίνου Παλαιολόγου 108 και Διοσκούρων. Πρόκειται για ένα υπερσύγχρονο, πολυλειτουργικό κτίριο, σχεδιασμένο από τους βραβευμένους αρχιτέκτονες Μ. Μαγνήσαλη και Θ. Μπίλη. Η εντυπωσιακή αρχιτεκτονική του καινοτομία έγκειται στον σχεδιασμό ειδικών παραθύρων, τα οποία επιτρέπουν σε περαστικούς και επισκέπτες να θαυμάζουν τα σπουδαία ρωμαϊκά ψηφιδωτά καθ’ όλη τη διάρκεια του 24ώρου, χωρίς να απαιτείται η είσοδός τους στον στεγασμένο χώρο. Όπως αναφέρει στην επίσημη ιστοσελίδα του μουσειακού χώρου η ΕΦΑΛΑΚ, «ο χώρος προστασίας και ανάδειξης των ψηφιδωτών δημιουργήθηκε με πρωτοβουλία του πρώην Υπουργού Ιωάννη Μ. Βαρβιτσιώτη».
Με το βλέμμα σταθερά στη Σπάρτη…
Αξίζει να σημειωθεί πως τον Μάιο του 2015, ο Ιωάννης Βαρβιτσιώτης προχώρησε σε μια ακόμη σπουδαία κίνηση προσφοράς προς τον τόπο καταγωγής του, δωρίζοντας την πολύτιμη νομική βιβλιοθήκη της οικογένειάς του στο Πρωτοδικείο Σπάρτης. Η δωρεά, η οποία στεγάζεται πλέον στον πρώτο όροφο του Δικαστικού Μεγάρου υπό την ονομασία «Βιβλιοθήκη Μιλτιάδη Ι. Βαρβιτσιώτη», περιλαμβάνει περισσότερους από 1.150 τόμους, ανάμεσά τους σπάνιες νομικές εκδόσεις του 19ου αιώνα (με ημερομηνίες έκδοσης από το 1870), καθώς και η πλήρης συλλογή (1890-1944) της «Θέμιδος», της πρώτης νομικής εβδομαδιαίας περιοδικής έκδοσης στην Ελλάδα.
Το ιστορικό αυτό αρχείο αποτέλεσε κληρονομιά από τον πατέρα του και διακεκριμένο δικηγόρο της εποχής, Μιλ. Βαρβιτσιώτη, ενώ εμπλουτίστηκε από νομικά βιβλία και του ίδιου του δωρητή. Κύριο κίνητρό του για τη δωρεά αποτέλεσε, όπως είχε αναφέρει, η άσβεστη αγάπη του για τη Λακωνία και η επιθυμία του να υποστηρίξει τους νέους επιστήμονες της περιοχής στα πρώτα τους νομικά βήματα, επιστρέφοντας τον πνευματικό αυτόν πλούτο στην κοινωνία από την οποία προέρχονταν οι οικογενειακές του ρίζες.
Η ύψιστη τιμή από τον Δήμο Σπάρτης
Πέρα από τα παραπάνω, ο Γιάννης Βαρβιτσιώτης –ή «μπαρμπα-Γιάννης», όπως τον αποκαλούσαν με οικειότητα οι Λάκωνες τα τελευταία χρόνια– κατά τη διάρκεια της μακράς πολιτικής του πορείας έστρεφε συχνά το βλέμμα στην πατρώα γη, συμβάλλοντας αθόρυβα όποτε του ζητείτο από τους τοπικούς αυτοδιοικητικούς παράγοντες σε ζητήματα της περιοχής.
Σε αναγνώριση της πολιτισμικής, αλλά και της εν γένει συμβολής του στον τόπο, το Δημοτικό Συμβούλιο της Σπάρτης τον ανακήρυξε Επίτιμο Δημότη στις 2 Ιουνίου 2021. «Όταν κάποιος επισκέφθηκε την Σπάρτη και είδε την τιμή που απέδιδαν οι νέοι προς τους μεγαλύτερους είπε, ότι μόνο στην Σπάρτη συμφέρει να γερνά κανείς. Γι’ αυτό κι εγώ περνώ τόσο πολύ χρόνο κοντά σας», είχε αναφέρει ο Λάκωνας πολιτικός –ο οποίος τα τελευταία χρόνια της ζωής του είχε επιλέξει να ζει στον Μυστρά–, απευθυνόμενος στο Δημοτικό Συμβούλιο, χρησιμοποιώντας ένα απόφθεγμα από τα «Ηθικά» του Πλουτάρχου.
Δύο χρόνια αργότερα, στις 22 Σεπτεμβρίου 2023, πραγματοποιήθηκε η επίσημη τελετή ανακήρυξης του Ι. Βαρβιτσιώτη ως Επίτιμου Δημότη Σπάρτης στην αίθουσα εκδηλώσεων του Σαϊνοπούλειου Ιδρύματος, παρουσία μελών της οικογένειάς του, εκπροσώπων της αυτοδιοίκησης, καθώς και πολιτικών του συνοδοιπόρων.
Αξίζει να σημειωθεί πως κατά τη διάρκεια της πολιτικής του διαδρομής είχε τιμηθεί με πληθώρα διακρίσεων από διάφορα κράτη, λαμβάνοντας μεταξύ άλλων τον Μεγαλόσταυρο του Τάγματος του Φοίνικος από τον Πρόεδρο της Δημοκρατίας Κάρολο Παπούλια, ως επιστέγασμα της μακράς και χρηστής πολιτικής του σταδιοδρομίας.
Αποχαιρετισμός στον «τελευταίο Καραμανλικό»
Η κηδεία του Γιάννη Βαρβιτσιώτη τελέστηκε με στρατιωτικές τιμές στη Μητρόπολη Αθηνών την Τρίτη 4/8, παρουσία της πολιτικής και στρατιωτικής ηγεσίας της χώρας, ανάμεσά τους ο Πρόεδρος της Δημοκρατίας, ο πρωθυπουργός, ο Πρόεδρος της Βουλής, πρώην κορυφαίοι πολιτικοί, στελέχη του κυβερνώντος κόμματος, αλλά και από τον ευρύτερο πολιτικό χώρο.
Ο Πρόεδρος της Δημοκρατίας, Κωνσταντίνος Αν. Τασούλας, αποχαιρέτησε μια «ιστορική προσωπικότητα του δημόσιου βίου», τονίζοντας πως υπηρέτησε τον τόπο «με συνέπεια και ήθος» και με γνώμονα «πάντοτε το εθνικό συμφέρον και την ευρωπαϊκή πορεία της χώρας». Ακολούθως, ο Πρόεδρος της Βουλής, Νικήτας Κακλαμάνης, εξέφρασε τη βαθιά του θλίψη για την απώλεια του ιστορικού στελέχους, σημειώνοντας πως αφήνει πίσω του «ένα αξιομνημόνευτο πολιτικό αποτύπωμα» και πως η προσφορά του θα αποτελεί «πάντα κεφάλαιο και οδηγό για κάθε νέο πολιτικό με όνειρα και συνείδηση προσφοράς».
Από την ιδιαίτερη πατρίδα του, τη Λακωνία, ο βουλευτής και ΥΦΕΘΑ Θανάσης Δαβάκης τον αποχαιρέτησε ως την «ήρεμη δύναμη της Παράταξης», αναφέροντας χαρακτηριστικά πως φεύγει μαζί του κάτι από εκείνα που έκαναν τους πολίτες να αγαπήσουν «την Πολιτική της ειλικρίνειας, της αλήθειας, του αγώνα και της προσφοράς». Ο βουλευτής Νεοκλής Κρητικός αναφέρθηκε στον οικείο σε όλους «μπάρμπα-Γιάννη», έναν άνθρωπο με «στιβαρό και αποφασιστικό λόγο», άριστο γνώστη των θεσμών αλλά ταυτόχρονα με «απλότητα και καταδεκτικότητα». Επιπλέον, το Δημοτικό Συμβούλιο Σπάρτης, σε έκτακτο ομόφωνο ψήφισμά του, υπογράμμισε πως η σχέση του με τον τόπο «υπήρξε διαχρονική, ουσιαστική και βιωματική», επισημαίνοντας την καθοριστική του συμβολή «στη διάσωση, προστασία και ανάδειξη των μοναδικών ρωμαϊκών ψηφιδωτών της πόλης». Παράλληλα, η «πολιτισμική του συνοδοιπόρος» και δημοτική σύμβουλος, Τασία Κανελλοπούλου, έκανε λόγο για έναν άνθρωπο που «άφησε βαθύ αποτύπωμα στο πέρασμά του», υπενθυμίζοντας πως υπήρξε «προπάντων λάτρης της Σπάρτης».
Εξάλλου, εκφωνώντας τον επικήδειο λόγο, ο Πρωθυπουργός, Κυριάκος Μητσοτάκης, αναφέρθηκε σε πολιτικό φτιαγμένο «από εκείνο το σπάνιο υλικό, το σπάνιο μέταλλο, μιας άλλης εποχής», ο οποίος σε όλη του τη διαδρομή συνδύαζε «έναν πραγματικά δημιουργικό ριζοσπαστισμό αλλά και την απόλυτη αίσθηση του καθήκοντος». Κλείνοντας τον αποχαιρετισμό, ο κ. Μητσοτάκης στάθηκε στην κληρονομιά του, υπογραμμίζοντας την «αυθεντική πολιτική ευγένεια που τόσο μας λείπει αυτές τις εποχές».
Εκ μέρους της οικογένειας, ο Μιλτιάδης Βαρβιτσιώτης αποχαιρέτησε συναισθηματικά φορτισμένος τον «τελευταίο Καραμανλικό». Σημειώνοντας πως «στη μνήμη μας δεν θα μείνεις για μια πράξη και πρωτοβουλία, αλλά για το σύνολο των αρετών σου», εξήρε μια πορεία ζωής όπου ο εκλιπών υπήρξε «κοσμοπολίτης, λόγιος, ευρωπαϊστής, συντηρητικός αλλά και καινοτόμος». Ανακαλώντας τον χρυσό κανόνα του πατέρα του, ότι «στην πολιτική κάνεις αντιπάλους και όχι εχθρούς», ολοκλήρωσε τον ύστατο χαιρετισμό με μια φράση που συμπυκνώνει το ειδικό του βάρος: «Πατέρα δεν ανήκεις μόνο σε εμάς, αλλά στην ιστορία».
Το αρχείο του Ι. Μ. Βαρβιτσιώτη
στην Κεντρική Υπηρεσία των ΓΑΚ
Το προσωπικό αρχείο του κορυφαίου πολιτικού, ο οποίος σφράγισε τη μεταπολιτευτική ιστορία, κατατέθηκε επίσημα στα Γενικά Αρχεία του Κράτους το 2018. Το ιστορικό αυτό υλικό έχει ενταχθεί στην Ειδική Υπηρεσία Αρχείων Πρωθυπουργού, Υπουργών, Υφυπουργών και Γενικής Γραμματείας της Κυβέρνησης. Αποτελείται συνολικά από 84 φακέλους, ντοσιέ και έντυπα, με το περιεχόμενό τους να εστιάζει κατά κύριο λόγο στη νευραλγική δραστηριότητά του ως υπουργού Εθνικής Άμυνας (κατά την Κυβέρνηση Συνεργασίας του 1989 και την περίοδο 1990-1993). Αξίζει να σημειωθεί πως η πρόσβαση στο συγκεκριμένο αρχείο για το κοινό και τους ερευνητές υπόκειται στις προβλεπόμενες περιοριστικές προθεσμίες δημοσιοποίησης, σύμφωνα με τη σχετική νομοθεσία (Ν. 4610/2019, άρθρο 171, παρ. 5β).
| Από την εβδομαδιαία έντυπη έκδοση «Λακωνικός Τύπος Plus+»
> Κυκλοφορεί κάθε Δευτέρα στα περίπτερα και στην πόρτα σας.
