Ένα εντελώς νέο τοπίο στην τεχνική θωράκιση της χώρας, την πολεοδομική ασφάλεια και την ανθεκτικότητα των υποδομών διαμορφώνει η πρόσφατη, ενδελεχής επιστημονική πρόταση για τον αναθεωρημένο Σεισμικό Χάρτη της Ελλάδας. Η εξέλιξη αυτή, η οποία ευθυγραμμίζεται πλήρως με τις επιταγές του αυστηροποιημένου ευρωπαϊκού κανονισμού Ευρωκώδικα 8, αποτελεί προϊόν πολυετούς και εμπεριστατωμένης έρευνας από την Ερευνητική Μονάδα Εδαφοδυναμικής και Γεωτεχνικής Σεισμικής Μηχανικής του Αριστοτελείου Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης (ΑΠΘ).
Με επικεφαλής τον Ομότιμο Καθηγητή του ΑΠΘ και αντιπρόεδρο της Ευρωπαϊκής Ένωσης Σεισμικής Μηχανικής, Κυριαζή Πιτιλάκη, η ολοκληρωμένη αυτή μελέτη έχει ήδη διαβιβαστεί επισήμως στους καθ’ ύλην αρμόδιους φορείς, τον Οργανισμό Αντισεισμικού Σχεδιασμού και Προστασίας (ΟΑΣΠ) και τον Ελληνικό Οργανισμό Τυποποίησης (ΕΛΟΤ), προκειμένου να αποτελέσει το νέο εθνικό προσάρτημα που θα καθορίζει τις μελλοντικές κατασκευές.
Το σκεπτικό
Η φιλοσοφία των νέων προδιαγραφών μετατοπίζει το κέντρο βάρους προς μια ορθολογικότερη και σαφώς πιο απαιτητική αντιμετώπιση του Εγκέλαδου. Η επιστημονική κοινότητα αναγνωρίζει εξαρχής ότι η απόλυτη προστασία με μηδενικές υλικές απώλειες συνιστά οικονομική και τεχνική ουτοπία που δεν εφαρμόζεται πουθενά στον πλανήτη.
Προτεραιότητα στην ανθρώπινη ζωή
Αναπόδραστος γνώμονας και κορυφαία προτεραιότητα παραμένει η διαφύλαξη της ανθρώπινης ζωής και η αποτροπή δομικών καταρρεύσεων, ακόμη και υπό την επίδραση ακραίων σεισμικών φορτίων.
Όπως δήλωσε στο ΑΠΕ-ΜΠΕ ο κ. Πιτιλάκης, «ο Ευρωκώδικας 8 βρίσκεται στην τελική φάση της αναμόρφωσης, αναμένεται να τεθεί σε εφαρμογή σε δύο χρόνια, ενσωματώνει τη νέα γνώση που έχει αποκτηθεί τις τελευταίες δεκαετίες, είναι γενικά πιο αυστηρός, περιορίζει τις αβεβαιότητες και προσφέρει αυξημένα επίπεδα ασφάλειας».
Η γεωγραφία του κινδύνου:
Η μετάβαση στις 5 ζώνες
Η θεμελιώδης ανατροπή που εισάγει το μοντέλο του ΑΠΘ εντοπίζεται στην αντικατάσταση των τριών υφιστάμενων ζωνών του παλαιού κανονισμού (ΕΑΚ 2003) από πέντε νέες, σαφέστερα οριοθετημένες σεισμικές ζώνες. Η νέα αυτή γεωγραφική κατανομή δεν βασίζεται αποκλειστικά σε ιστορικά σεισμολογικά στοιχεία, αλλά συνυπολογίζει καθοριστικά την πληθυσμιακή πυκνότητα και τις διοικητικές δομές, ώστε να μην τέμνονται βίαια αστικοί ιστοί και να περιορίζονται οι τεχνικές ασάφειες, όπως συνέβη για παράδειγμα στην Αττική, η οποία λόγω πολυπλοκότητας διαιρέθηκε σε τρεις διαφορετικές ζώνες.
Στον νέο αυτό σχεδιασμό, η Πελοπόννησος βρίσκεται στο επίκεντρο σημαντικών διαφοροποιήσεων. Ενώ η Δυτική Πελοπόννησος και η ζώνη του Κορινθιακού Κόλπου αναβαθμίζονται στην ανώτατη Κατηγορία 5 -εντασσόμενες στην ίδια κλίμακα επικινδυνότητας με τα Ιόνια Νησιά με μέγιστη εδαφική επιτάχυνση (PGA) ίση με 0.37g- η Λακωνία παρουσιάζει μια ιδιαίτερη και πολυεπίπεδη συμπεριφορά.
Η αποτίμηση της Λακωνίας
Ο νομός μας κατατάσσεται κατά κύριο λόγο στη Ζώνη 4, η οποία αποτυπώνεται στον χάρτη με πορτοκαλί χρώμα. Η ζώνη αυτή χαρακτηρίζεται από ιδιαίτερα υψηλές απαιτήσεις, με τη Μέγιστη Εδαφική Επιτάχυνση να ορίζεται στα 0.29g.
Η γεωλογική πραγματικότητα της Λακωνίας επιτάσσει αυξημένη επαγρύπνηση από πλευράς των τοπικών τεχνικών υπηρεσιών και των ιδιωτών μηχανικών. Τα δυτικά όρια του νομού, κατά μήκος της οροσειράς του Ταϋγέτου, γειτνιάζουν άμεσα και επηρεάζονται από την κόκκινη Ζώνη 5 της Μεσσηνίας. Η τεκτονική αυτή επαφή καθορίζεται από το μεγάλο, ιστορικό ρήγμα του Ταϋγέτου, υπεύθυνο για τον καταστροφικό σεισμό του 464 πΧ που ισοπέδωσε την αρχαία Σπάρτη. Η μνήμη αυτού του ιστορικού γεωλογικού γεγονότος ενσωματώνεται πλέον στις αυξημένες τιμές επιτάχυνσης, δημιουργώντας συνθήκες πολύ πιο αυστηρής θωράκισης για τις κατασκευές.
Παράλληλα, οι νότιες περιοχές του νομού επηρεάζονται από τη χωρική μεταβλητότητα που εισάγουν οι θαλάσσιες σεισμογόνες εστίες του Λακωνικού Κόλπου, των Κυθήρων και του ευρύτερου θαλάσσιου περιβάλλοντος.
Οι νέες προδιαγραφές του Εθνικού Προσαρτήματος εξασφαλίζουν ότι οι μελέτες των νέων κατασκευών στην περιοχή θα λαμβάνουν υπόψη τις ακριβείς φασματικές τιμές που αντιστοιχούν σε αυτές τις ενεργές δομές.
Το αγκάθι του γηρασμένου κτιριακού αποθέματος
και το οικονομικό κόστος
Η εφαρμογή του νέου χάρτη φέρνει στην επιφάνεια το ευαίσθητο και εξαιρετικά κρίσιμο ζήτημα των υφιστάμενων κατασκευών. Τα στοιχεία δείχνουν ότι η συντριπτική πλειονότητα των ελληνικών κατοικιών -σε ποσοστό που αγγίζει το 80% με 90%- έχει ανεγερθεί με ξεπερασμένα θεσμικά πλαίσια ή και παντελή απουσία αυτών, ιδίως για τα κτίσματα προ του 1960.
Ο Καθηγητής κ. Πιτιλάκης κρούει τον κώδωνα του κινδύνου για αυτή τη δομική ανισότητα, επισημαίνοντας χαρακτηριστικά: «Το θέμα αυτό της αντισεισμικής προστασίας των υφιστάμενων κατασκευών είναι μεγάλης σπουδαιότητας τόσο για τα ιδιωτικά όσο και τα δημόσια κτίρια. Το επίπεδο αντισεισμικής ασφάλειας μιας κατασκευής του 1960 είναι σαφώς υποδεέστερο αυτού μιας ίδιας περίπου χρήσης και τυπολογίας κατασκευής του 2000 και ακόμη υποδεέστερο μιας κατασκευής που θα γίνει το 2030. Ταυτόχρονα, όμως, είναι και ένα δυσεπίλυτο πρόβλημα με πολλές προεκτάσεις που δεν είναι του παρόντος να συζητηθούν».
Οι οικονομικές προβλέψεις
Η οικονομική διάσταση του εγχειρήματος είναι εξίσου μείζονος σημασίας. Η ομάδα του ΑΠΘ προχώρησε σε μια πρωτοποριακή, συστηματική αποτίμηση της διακινδύνευσης των περίπου 3.200.000 κατοικιών της χώρας, με βάση την απογραφή του 2011. Με την εφαρμογή των νέων παραμέτρων, υπολογίζεται ότι το 80% των κτιρίων κατοικίας θα παρουσιάσει ασήμαντες έως μικρές ζημιές, ενώ ένα ποσοστό της τάξης του 4% ενδέχεται να υποστεί σοβαρές έως πολύ σοβαρές βλάβες.
Το συνολικό κόστος αποκατάστασης για την επικράτεια αγγίζει το αστρονομικό ποσό των 108 δισεκατομμυρίων ευρώ, παρουσιάζοντας μια αύξηση της τάξης των 20 δισεκατομμυρίων σε σχέση με τον ισχύοντα κανονισμό. Η αύξηση αυτή κρίνεται από τους επιστήμονες ως απολύτως αναμενόμενη και δικαιολογημένη, καθώς απορρέει από την ακριβέστερη και ρεαλιστικότερη αποτύπωση της σεισμικής επικινδυνότητας.
Η επιστημονική φόρμουλα
της νέας εποχής
Ο νέος σχεδιασμός εγκαταλείπει οριστικά τη μονοδιάστατη χρήση της μέγιστης εδαφικής επιτάχυνσης ως μοναδικού δείκτη. Πλέον, εισάγονται δύο εξειδικευμένες φασματικές τιμές επιτάχυνσης, οι οποίες αποδίδουν με πολύ μεγαλύτερη ακρίβεια τη δυναμική συμπεριφορά των κτιρίων κατά τη διάρκεια της δόνησης.
Παράλληλα, ενσωματώνονται νέοι συντελεστές ενίσχυσης του σεισμικού κραδασμού από το βραχώδες υπόβαθρο στην επιφάνεια του εδάφους, οι οποίοι συναρτώνται άμεσα τόσο από τη γεωλογική σύσταση του εδάφους όσο και από την ένταση του αναμενόμενου σεισμού.
Η μελέτη βασίστηκε στο ενοποιημένο ευρωπαϊκό μοντέλο ESHM20, το οποίο επεξεργάστηκε δεδομένα από περισσότερους από 55.000 σεισμούς με σύγχρονο και ομογενοποιημένο τρόπο, εξαλείφοντας τις τεχνητές ασυνέχειες στα εθνικά σύνορα, καθώς, όπως τονίζει ο Καθηγητής Πιτιλάκης, «ο σεισμός δεν αναγνωρίζει σύνορα».
Για τον τεχνικό κόσμο της Λακωνίας και ολόκληρης της χώρας, η μεθοδολογία απλοποιείται στην πράξη, προσφέροντας ταυτόχρονα μέγιστη εγκυρότητα. Όπως εξηγεί ο επικεφαλής της έρευνας, «ο μηχανικός, εκτιμώντας το είδος του εδάφους στη θέση της κάθε κατασκευής και τη ζώνη στην οποία ανήκει, μπορεί να εκτιμήσει απευθείας με ασφάλεια και επιστημονική αξιοπιστία τα σεισμικά φορτία σχεδιασμού».
Συμπεράσματα και μελλοντικές προοπτικές
Η επόμενη ημέρα για την οικιστική ανάπτυξη, τα δημόσια έργα και τη θωράκιση της Λακωνίας περνά πλέον μέσα από αυτό το σύγχρονo επιστημονικό πρίσμα, με τον Καθηγητή κ. Πιτιλάκη να κλείνει με μια νότα ρεαλισμού και συγκρατημένης αισιοδοξίας: «Ο Νέος Σεισμικός Χάρτης Σεισμικής Επικινδυνότητας βασίζεται στα πλέον σύγχρονα δεδομένα, είναι τεκμηριωμένος επιστημονικά, πληροί τις προδιαγραφές του Ευρωκώδικα 8, και το κόστος εφαρμογής του είναι λογικό και διαχειρίσιμο».
