ΠΡΟΣΘΗΚΗ στο προηγούμενο άρθρο1.
Όπως αναφέρθηκε στο άρθρο αυτό η θέση μας για τον τύμβο της Αμφίπολης είναι ότι αυτός «πιθανόν ανήκει στον Βρασίδα (κυρίως) και ίσως στους έξι στρατιώτες του2, που σκοτώθηκαν στην μάχη της Αμφίπολης», βασίζεται δε κυρίως στον Θουκυδίδη [βλ. και πάλι Ε.11]. Σε συμπλήρωση των όσων αναφέραμε εκεί, εκθέτουμε και τα εξής:
1. Αναφέροντας ο Θουκυδίδης ότι ο Βρασίδας ετιμάτο από τους Αμφιπολίτες «ως ήρως, σωτήρ και οικιστής», (κάτι πρωτόγνωρο για ένα και το αυτό πρόσωπο3), στην ουσία ήθελε μάλλον να ειπεί ότι ετιμάτο ως «θεός»4. Επόμενο λοιπόν ήταν να του αφιερώσουν κιʼ ένα ανάλογο μνημείο.
2. Όλα τα μέχρι τούδε στοιχεία δείχνουν ότι πρόκειται για «τύμβο» (και όχι απλό τάφο), δηλαδή για τάφο μεν, στον οποίο όμως συσσωρευόταν επάνω χώμα5 και συνήθως ενταφιάζονταν εκεί ομαδικά οι πεσόντες ηρωικά μετά από κάποια μεγάλη μάχη και νίκη6. Από τα στοιχεία δε που έχουμε, η μόνη τέτοια μάχη που έλαβε χώραν στην περιοχή της Αμφίπολης, που αποτελεί και το σημαντικότερο γεγονός στην ιστορία της πόλης αυτής είναι, όπως προαναφέρθηκε, εκείνη μεταξύ Αθηναίων και Λακεδαιμονίων εμπρός από τα τείχη της Αμφίπολης περί το τέλος του θέρους του 422.
3. Στο προηγούμενο σχετικό άρθρο μας εκφράσαμε ειδικότερα την άποψη ότι ο τύμβος αυτός, ο οποίος όπως φαίνεται7 βρίσκεται έξω από την αρχαία Αμφίπολη (πάντως κατά πληροφορίες όχι σε μεγάλη απόσταση από τα τείχη, ίσως σʼ ευθεία στα 1000 περίπου μέτρα), «πιθανόν αποτελεί καινοτάφιο»8. Με την όχι και τόσο συνηθισμένη λέξη εννοούμε νεότερο ταφικό μνημείο, κατασκευασθέν «ύστερον τουτέων» (=αργότερα από τα συμβάντα αυτά, ήτοι μετά τον ενταφιασμό του Βρασίδα και των έξι στρατιωτών του, σε χρόνο άγνωστο, ο οποίος όμως μπορεί να εξευρεθεί από την χρονολόγηση των πετρωμάτων του κυρίως μνημείου), και αυτό γιατί, όπως είδαμε, ο Θουκυδίδης μας λέει ότι «τον Βρασίδαν… έθαψαν εν τη πόλει προ της νυν αγοράς ούσης», δηλαδή «μέσα στην πόλη εμπρός από την σημερινή αγορά».
Ωστόσο δεν πρέπει νʼ αποκλειστεί εντελώς και η περίπτωση9 να τάφηκε ο Βρασίδας εξαρχής στο σημείο που είναι σήμερα ο τύμβος και σε αυτόν νʼ αναφέρεται σχετικά ο Θουκυδίδης, οπότε όμως κάτι δεν πάει καλά με την παραπάνω φράση του10. Πάντως έτσι κιʼ αλλιώς ο σημερινός τύμβος θα κατασκευάστηκε μετά τον ενταφιασμό του Βρασίδα, αφού για την κατασκευή του απαιτείτο αρκετός χρόνος, οπότε κατά πάσα περίπτωση ο τύμβος στην πραγματικότητα αποτελεί «καινοτάφιο».
4. Στην περίπτωση που ο τύμβος «ταυτιστεί» με τον Βρασίδα, θα πρέπει να θεωρηθεί ότι ίσως στο σημείο εκείνο έπεσε τραυματισμένος ο μεγάλος αυτός Σπαρτιάτης στρατηγός11 (όπως είδαμε το σημείο αυτό δεν βρίσκεται μακριά από τα τείχη της Αμφίπολης και ίσως ήταν μέσα στο πεδίο της σύγκρουσης). Θα πρέπει δε να σημειωθεί ότι ο τύμβος αυτός βρίσκεται δίπλα στον επιβλητικό λόφο «133», ο οποίος ταυτίζεται από πολλούς με την αρχαία πόλη «Εννέα Οδοί», και ίσως αυτό δεν είναι τυχαίο. Επίσης δεν πρέπει ν αποκλειστεί ο λόφος αυτός να είναι τελικά «ο καρτερός λόφος» που αναφέρει ο Θουκιδίδης, και στον οποίο «παρατάχθηκαν» οι Αθηναίοι λίγο πριν συγκρουστούν με τους Λακεδαιμονίους υπό τον Βρασίδα12.
5. Αν τελικά προκύψει ο τύμβος να περιλαμβάνει τέσσερις ταφικούς θαλάμους (μέχρι τώρα έχουν βρεθεί τρεις), εκ των οποίων ο ένας πιο «αρχοντικός» ή ακόμη κιʼ επτά (κάτι βέβαια δύσκολο αλλά όχι και απίθανο)13, τότε θα μπορούμε ίσως να μιλάμε σχεδόν μετά βεβαιότητος ότι αυτός κατασκευάστηκε προς τιμή του Βρασίδα και των έξι στρατιωτών του που σκοτώθηκαν, όπως είδαμε, στην μάχη της Αμφίπολης14.
6. Όπως είδαμε ο Θουκυδίδης μας λέει ότι οι Αμφιπολίτες «κατέβαλον (= γκρέμισαν) τα Αγνώνεια οικοδομήματα», τα οποία, ως είναι ευνόητο, δεν θα ήταν τίποτα «μικροκατασκευές», αφήνει δε να εννοηθεί (το ίδιο δε κάνει και η λογική) ότι αυτά θα αντικαταστάθηκαν από τα «Βρασίδεια οικοδομήματα», τα οποία όλα δείχνουν ότι θα ήταν «μεγαλοπρεπέστερα» εκείνων του Άγνωνος, αλλά και «ασφαλέστερα», καθόσον οι Αμφιπολίτες λόγω της λατρείας που έτρεφαν προς τον Βρασίδα θα ήθελαν να τα προστατεύσουν από μελλοντικούς καταστροφείς, ένα δε τέτοιο μέρος θα ήταν σίγουρα το «υπογάστριο» του λόφου όπου βρίσκεται σήμερα ο τύμβος. Αλλά ποια είναι αυτά τα «οικοδομήματα» και πού βρίσκονται; Μήπως ήρθε η ώρα νʼ αποκαλυφθούν; Ας κάνουμε υπομονή, η σκαπάνη και ο χρόνος θα το δείξουν.
7. Επειδή τελευταία ακούω διάφορα πράγματα15 για τις δύο Σφίγγες του τύμβου, θʼ αναφέρω τα εξής: Καταρχήν οι «ακέφαλες» Σφίγγες αυτές φαίνεται πως έχουν ελληνική χροιά και μάλιστα νοτιοελλαδική. Ειδικότερα η «σφίγξ» (γεν. της σφιγγός) ήταν μυθολογικό τέρας της Ελληνικής και Αιγυπτιακής μυθολογίας, είχε παράσταση (= στήθος, κορμό και ουρά) λιονταριού, φτερά όρνιθος (αναπεπταμένα=ανοιγμένα πολύ προς τα πάνω) και πρόσωπο ανθρώπου (ή κριαριού στην Αίγυπτο). Η Ελληνική Σφιγξ, διακρινόμενη, σαφώς από την Αιγυπτιακή, ήταν κατά την μυθολογία εγκατεστημένη στο όρος Φίκιο (ή Σφίγειο) της Βοιωτίας, όπου κιʼ έθετε προς τους διερχομένους Θηβαίους το αίνιγμα που είχε μάθει από τις Μούσες: «τι έστιν, ο μίαν έχον φωνήν, τετράπουν και δίπουν και τρίπουν γίγνεται;». Αυτοί βέβαια, μη δυνάμενοι να το λύσουν, καταβροχθίζονταν από την Σφίγγα, μέχρις ότου ο Οιδίπους έλυσε το αίνιγμα και απάλλαξε τους Θηβαίους από αυτή (από την στενοχώρια της η Σφιγξ έπεσε από τον βράχο και σκοτώθηκε), γενόμενος ο ίδιος μετά ταύτα βασιλιάς των Θηβών, λαμβάνοντας μάλιστα εν αγνοία του και ως σύζυγό του την μητέρα του Ιοκάστη (τα θέματα αυτά είναι «γνωστά» από τον περίφημο Θηβαϊκό Κύκλο, όπου αναφέρονται και διάφορες παραδόσεις για την Σφίγγα αυτή-βλ. ενδεικτικά και Παυσανία «Βοιωτικά» 26.1-2, Εγκυκλοπαίδεια «ΠΑΙΔΕΙΑ»λ., κλπ, που όμως δεν είναι του παρόντος). Τέλος από τις διασωθείσες Σφίγγες όλες σχεδόν βρίσκονται στη νότια Ελλάδα (όπως η μαρμάρινη στο Μουσείο της Αίγινας, η Σφιγξ των Ναξίων στο Μουσείο των Δελφών, οι Σφίγγες στο Εθνικό και στο Μουσείο της Ακρόπολης κλπ). Τούτων δοθέντων ακόμη και οι Σφίγγες παραπέμπουν στη νότια Ελλάδα, όσον αφορά τον «ένοικο» του τύμβου της Αμφίπολης.
Πάντως σχετικά με τις Σφίγγες αυτές φαίνεται (από απόσταση όμως) να υπάρχει ένα ζήτημα: Εάν δηλαδή αυτές με «αναπεπταμένα» φτερά χωρούσαν ίσως στο σημείο εκείνο που είναι τοποθετημένες, δεδομένου ότι ο χώρος πάνω τους προς την «καμάρα» δείχνει περιορισμένος. Το ζήτημα βέβαια αυτό θα το λύσουν οι ειδικοί επιστήμονες και τεχνικοί, πολύ δε περισσότερο αν βρεθούν αυτούσια τα φτερά ή κομμάτια αυτών.
ΣΥΜΠΕΡΑΣΜΑ: Απʼ όλα τα μέχρι τώρα «γνωστά» στοιχεία, σε συνδυασμό βέβαια και με την λογική και το «νόμο των πιθανοτήτων», ο τύμβος της Αμφίπολης φαίνεται πως έχει το πιθανότερο νοτιοελλαδική χροιά (και πάντως «τίποτα» από αυτόν δεν δείχνει πως έχει σχέση με τους γνωστούς Ελληνικούς-Μακεδονικούς τάφους της Βεργίνας, κλπ, ή πολύ περισσότερο με κάποιο μνημείο ρωμαϊκής εποχής, όπως ακούστηκε τελευταία, αφού οι Ρωμαίοι, αφʼ ενός δεν συνήθιζαν να κάνουν τύμβους και αφ ετέρου οι Φίλιπποι, όπου έγινε η γνωστή μάχη, βρίσκονται χιλιόμετρα μακριά από την Αμφίπολη), και δη Λακωνική τοιαύτη (σε συνδυασμό βέβαια και με την τοπική αρχιτεκτονική και παράδοση), μιας και το πιθανότερο, όπως προαναφέρθηκε, φαίνεται νʼ ανήκει στον Βρασίδα, που ήταν το σημαντικότερο πρόσωπο της Αμφίπολης, (στην περιοχή της οποίας άλλωστε έλαβε χώραν και το πλέον αξιόλογο γεγονός της ιστορίας της, ήτοι η μάχη της Αμφίπολης, που είναι ταυτισμένη με τον Βρασίδα), ίσως δε και στους έξι στρατιώτες του που σκοτώθηκαν στην μάχη της Αμφίπολης. Δεν αποκλείεται όμως το «εύρημα» αυτό της Αμφίπολης να μην είναι τελικώς τύμβος, αλλά «οικοδόμημα» (κατά την γλώσσα του Θουκυδίδη) αφιερωμένο στον Βρασίδα και σε αντικατάσταση εκείνων που ήταν αφιερωμένα στον Άγνωνα, όπως προαναφέρθηκε, που το κάλυψαν με τεράστιες ποσότητες άμμου για να μην μπορούν κάποιοι να το καταστρέψουν μελλοντικά.  Εν πάση δε περιπτώσει μπορεί μεν οι πηγές, η λογική, οι Καρυάτιδες κλπ να δείχνουν τον μεγάλο Σπαρτιάτη στρατηγό και άνθρωπο, πλην όμως τελικά το τι κρύβεται εκεί μέσα θα το δείξουν η σκαπάνη16 και ο χρόνος, αν βέβαια το δείξουν και δεν καταστεί ο τύμβος ένα «αίνιγμα», ταιριάζοντας ενδεχομένως και με κάποιο συμβολισμό που τυχόν αναπαριστούν οι Σφίγγες αυτές.

1.Αυτό δημοσιεύτηκε στον «ΛΑΚΩΝΙΚΟ ΤΥΠΟ» της Σπάρτης στις 13/9/2014.
2.Μάλλον πρόκειται για στρατιώτες από τον στρατό των 1.700 οπλιτών του Βρασίδα από την Πελοπόννησο [τους οπλίτες αυτούς θα τους ονομάζαμε «Βρασίδειους» με την ευρεία έννοια, γιατί αργότερα ο όρος «Βρασίδειοι» δόθηκε στους Είλωτες που μετείχαν στον στρατό του Βρασίδα-βλ. Θουκυδίδη Ε΄.34.1, 67.1, 71.3, 72.3].
3.Απʼ ότι γνωρίζω και οι τρεις αυτοί τίτλοι δεν συνέρρεαν συγχρόνως σε κανέναν κατά την αρχαιότητα.
4.Απέφυγε όμως νʼ αναφέρει κάτι τέτοιο, μάλλον γιατί ο ίδιος (ο ιστορικός δηλαδή) δεν τα είχε και τόσο καλά με τα «θεία» γενικά.
5.Όλα δείχνουν ότι ο εν προκειμένω τύμβος είναι τεχνητός με συσσώρευση άμμου, κάτι που πρώτος αποκάλυψε ο αρχαιολόγος Β. Λαζαρίδης με τις σημειώσεις του το 1964 (βλ. ένθετο αφιέρωμα στην Αμφίπολη - εφημ. «Έθνος» της 21/9/2014.
6.Οι τύμβοι, όπως φαίνεται, ήταν χαρακτηριστικό κυρίως της νότιας Ελλάδος (πχ Μαραθώνος, Θερμοπυλών, Σαλαμίνος κ.λ.π.).
7.Σημειώνουμε ότι δεν έχουμε επισκεφθεί πρόσφατα την Αμφίπολη.
8.Και όχι «κενοτάφιο», που σημαίνει «κενός τάφος» [τέτοιος πάντως τάφος του Βρασίδα υπήρχε στην Σπάρτη - βλ. Παυσανία «Λακωνικά» 14.1].
9.Σε πλείστα όσα θέματα της αρχαίας Ελλάδος σχεδόν τίποτα δεν πρέπει νʼ αποκλειστεί.
10.Ειδικότερα με τις προθέσεις «εν» και «προ» (αντίθετα η φράση «περιέρξαντες αυτού το μνημείον» ταιριάζει με την σημερινή πραγματικότητα, μιας και υπάρχει θαυμάσια περίφραξη του τύμβου από μάρμαρο Θάσου).
11.Για να καταλάβουμε πόσο μεγάλος στρατηγός (κιʼ εν γένει προσωπικότητα) ήταν ο Βρασίδας, θʼ αναφέρουμε ενδεικτικά τα εξής: Πέραν του ότι ο Θουκυδίδης τον υμνεί περισσότερο παντός άλλου, όπως αναφέρθηκε στο πρώτο άρθρο και απολάμβανε Πανελλήνιου σεβασμού κιʼ εκτίμησης (βλ. Θουκυδίδης Δ΄.81), 1. Έφτιαξε (ο Βρασίδας), ακαταμάχητη στρατιά από 1.700 σχεδόν «κατσαπιάδες» (ήτοι, όπως είδαμε, από 700 Είλωτες και 1.000 Σικυώνιους και Φλειάσιους μισθοφόρους), με την οποία είχε συνεχείς και μεγάλες επιτυχίες εναντίον των Αθηναίων στα Μέγαρα, στην Χαλκιδική και στην Θράκη (ιδίως στην Αμφίπολη), κιʼ εναντίον του Αρριδαίου στην Μακεδονία κατά την διετία 424-422 (βλ. Θουκυδίδη Δ΄83-88, 102-116, 120-131, Ε΄6-11 και Διόδωρου ΙΒ΄67, 68, 72, 73, 74, 76) και 2 «οι πρώτοι άνδρες» της Σπάρτης [δηλαδή το «σάπιο» κατεστημένο της πόλης που το αποτελούσαν οι βασιλείς, οι Έφοροι και η Γερουσία-βλ. ενδεικτικά Αριστοτέλη «Πολιτικά» 1270b.10 και 1271α.3-4, Πλουτάρχου «Περικλής» 23.1-2], τον φθονούσαν θανάσιμα για τις ικανότητες και γενικά για την «μεγαλοσύνη» του, γιʼ αυτό δε και τον έστειλαν, όπως φαίνεται, στην επικίνδυνη αυτή αποστολή προς την Χαλκιδική και στην Θράκη, «βουλόμενοι όπως απωλεσθή» μετά των Ειλώτων (πρβλ. Διοδώρου Ι.β. 67.3). Προσωπικά πιστεύουμε ότι ο Βρασίδας ήταν μία τεράστια προσωπικότητα της αρχαίας Σπάρτης κιʼ Ελλάδος γενικότερα (εκτός από μεγάλος στρατηγός απέδειξε πως ήταν και μεγάλος διπλωμάτης, πολιτικός και άνθρωπος), που τον διέκριναν η αρετή και η δικαιοσύνη και ήταν κρίμα και μεγάλη απώλεια για την Σπάρτη και την Ελλάδα ο πρόωρος θάνατός του, διότι εκτός των άλλων, ως ενάρετος και δίκαιος, φαίνεται πως διαπνεόταν και από φιλελεύθερες και δημοκρατικές ιδέες, και πως έτρεφε «συμπάθειες» προς τους Είλωτες, η μοίρα των οποίων ίσως νʼ άλλαζε προς το καλύτερο, αν επέστρεφε «θριαμβευτής και τροπαιούχος» στην Σπάρτη, όπως αναμενόταν σχεδόν σίγουρα (ίσως όμως όχι μόνον η μοίρα των Ειλώτων, αλλʼ ακόμη και της ίδιας της Σπάρτης και της Ελλάδος νʼ άλλαζε προς το καλύτερο). Τέλος ως πολεμιστής ήταν ακαταμάχητος και απαράμιλλος (χωρίς υπερβολή μόνον με τον Αλέξανδρο και τον Αχιλλέα μπορεί να συγκριθεί, καθόσον αυτός σημείωνε μεγάλες επιτυχίες μʼ «ενδεείς» δυνάμεις, πράγμα βέβαια που δεν μπορούσε να γίνει αλλιώς, αφού ήταν γιος της «μεγάλης» Αρχιλεωνίδος (αλλʼ ας αφήσουμε και κάτι γιʼ άλλη φορά) - πρβλ. Διοδώρου οπ.π 74.3-4, Πλουτάρχου «ΑΠΟΦΘΕΓΜΑΤΑ ΛΑΚΩΝΙΚΑ» Βρασίδας 4.
12. Στην περίπτωση αυτή αλλάζει  βέβαια και το πεδίο της μάχης των δύο αυτών αντιπάλων, το οποίο δεν είναι πλέον το νοτιοανατολικό μέρος προς την Ηϊόνα, όπως γενικά πιστεύεται, αλλά το βόρειο (προς ανατολάς) τοιούτο.
13.Επί τεσσάρων θαλάμων οι έξι στρατιώτες θα τάφηκαν ανά ζεύγη, ενώ επί επτά έκαστος θανών θα τάφηκε χωριστά (εννοείται ότι ο «αρχοντικός» θάλαμος θʼ ανήκει στον Βρασίδα).
14. Ο Διόδωρος ο Σικελιώτης (βλ. ΙΒ΄. 74 -1) αφήνει να εννοηθεί ότι ο αριθμός των νεκρών από πλευράς Λακεδαιμονίων ήταν κατά πολύ μεγαλύτερος.
15.Ειδικότερα πολλοί μου λένε «εντάξει, όλα καλά με τον Θουκυδίδη, πράγματι ο Βρασίδας ήταν μεγάλη προσωπικότητα και λατρευόταν στην Αμφίπολη περίπου ως θεός, η ύπαρξη των Καρυατίδων έχει τον συμβολισμό της κλπ, αλλά οι Σφίγγες τι δουλειά έχουν εκεί;»
16.Η αρχαιολογική σκαπάνη μοιάζει με την κάλπη των εκλογών, μιας και καμία από τις δύο δεν γνωρίζεις από πριν τι θʼ αναδείξει.

21/9/2014
Περικλής Χ. Βέργαδος
συντ/χος δικαστής - δικηγόρος