Γράφει ο Γεώργιος Μπόνος

Σε αυτό το μέρος της εργασίας θα αναφερθούμε στον αριθμό των ελαιοδέντρων και στην παραγωγή ελαιολάδου. Τα στοιχεία αναφέρονται στην Ελλάδα, ορισμένα έχουν και τοπικό χαρακτήρα, δηλ. αναφερόμαστε ιδιαιτέρως στον τ. Δήμο Φάριδος Νομού Λακωνίας. Επίσης παρέχουμε αριθμητικά δεδομένα και σε Ευρωπαϊκές χώρες και όχι μόνο. Επιμένουμε στο ελαιόδεντρο, στην κοινή ελιά, διότι θεωρείται ως μία από τις παλαιότερες φυτικές υπάρξεις.

Ξεπροβάλλει από τα ιστορικά χρόνια στη Μεσόγειο ως μόνιμο και κυρίαρχο στοιχείο της. Θεωρείται σύντροφος και τροφός των κατοίκων της. Φυσικά θεωρείται η ιερή ελιά και σύμβολο λατρείας.

Η ελιά και ο άνθρωπος συμπορεύονται, δηλ. «δέντρο-τόπος-άνθρωπος» βρίσκονται σε στενό εναγκαλισμό 5.000 χρόνια και πλέον. Για την καταγωγή και προέλευση της ελιάς έχουν γραφτεί πολλά. Οι ιστορικοί ερευνητές αναγνωρίζουν ότι η ιστορία της ελιάς είναι παλαιότερη ακόμη και από την ιστορία του ανθρώπου. Το λάδι θεωρείται «η πρώτη κυρίαρχη παρουσία γεύσης στη ζωή μας μετά το μητρικό γάλα».

«Είναι ο δεύτερος ομφάλιος λώρος που συνδέεται με τη ζωή μας». Τονίζεται ακόμη από πολλούς ερευνητές «η λαογραφική λατρευτική θρησκευτική διατροφική προσέγγιση του βασικότερου προϊόντος της ελληνικής γης, το λάδι των 5000 χρόνων γνωριμίας και επαφής με τον άνθρωπο».

Για όλ’ αυτά και για πολλούς λόγους ακόμη αναφερόμαστε στο β΄ μέρος αποκλειστικά και μόνο για το ελαιόλαδο και το ελαιόδεντρο. Θεωρείται σημαντικής σημασίας για τη ζωή του ανθρώπου η παρουσίαση και η προβολή με αριθμούς και άλλα στοιχεία στην οικονομία της χώρας και όχι μόνο.

***

Στη χώρα μας απασχολούνται περίπου 600.000 οικογένειες στην ελαιοκαλλιέργεια. Λειτουργούν 2180 ελαιοτριβεία (τα περισσότερα στην Πελοπόννησο και στην Κρήτη). Λειτουργούν 110 τυποποιητήρια ελαιολάδου και 3 πυρηνελουργεία (στοιχεία του 2015).

Η εξάπλωση της δενδροφύτευσης, τα τελευταία χρόνια και κυρίως μετά την 10ετία του 2010 ήταν η μεγαλύτερη από κάθε άλλο είδος.

Στον τ. Δήμο Φάριδος το 2015 υπήρχαν περίπου 1.000.000 ελαιόδεντρα. Σήμερα (2025) υπολογίζονται ότι πλησιάζουν το 1.500.000.

Με στοιχεία του Διεθνούς Συμβουλίου ελαιολάδου, η Ελλάδα κατατάσσεται πρώτη στην κατανάλωση ανά κάτοικο ετησίως με 18-20 κιλά. Η Ισπανία με 8,50 κιλά και η Ιταλία με 7,50 κιλά. Οι υπόλοιπες χώρες 1 ή 2 κιλά λάδι ελιάς τον χρόνο.

Οι Έλληνες επίσης καταναλώνουν λάδι ελιάς το 80% των κατοίκων και κατά 20% χρησιμοποιούν σπορέλαια. Επίσης οι Έλληνες ελαιοπαραγωγοί επιδιώκουν να καταναλώνουν το λάδι της δικής τους παραγωγής και αποφεύγουν την αγορά σπορελαίων, αμφιβόλου ποιότητος και προέλευσης (στοιχεία Στατιστικής Αρχής).

Ενδιαφέρον κεφάλαιο είναι η εξέλιξη των ελαιώνων στην Ελλάδα και η παγκόσμια παραγωγή και άλλα συναφή θέματα.

Η εξέλιξη των ελαιώνων κατά τον 19ο αιώνα
- Το 1830 οι ελαιώνες κάλυπταν 25.000 εκτάρια.
- Το 1861 οι ελαιώνες κάλυπταν 37.000 εκτάρια.
- Το 1881 οι ελαιώνες κάλυπταν 183.000 εκτάρια.
Σημείωσις: α) Η μεγάλη αύξηση το 1881 οφείλεται στην προσάρτηση της Θεσσαλίας, β) 1 εκτάριο ισούται με 10 στρέμματα.

Η μέση ετήσια παγκόσμια παραγωγή ελαιολάδου τις 10ετίες 1930 και 1940 έφτασε τους 900.000 τόνους. Εκ των οποίων οι 700.000 παρήχθησαν από τις Ευρωπαϊκές κυρίως χώρες (Ισπανία, Ιταλία και Ελλάδα).

Από τις Αφρικανικές χώρες 50.000 και από Ασιατικές και υπόλοιπες χώρες 50.000 τόνους.

Η δε Παγκόσμια παραγωγή ελαιολάδου μετά το Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο έφτασε τους 550.000 τόνους. Το ελαιόλαδο αυτό προήρχετο από 60.000.000 στρέμματα γης που ανήκαν στους ελαιοκαλλιεργητές.

Τα τελευταία χρόνια η παραγωγή έχει διακυμάνσεις και χαρακτηρίζεται ως έτος ελαιοκομικό και μη ελαιοκομικό.

Το μεγαλύτερο ποσοστό παραγωγής αντιπροσωπεύουν οι Μεσογειακές χώρες κατά 90% της παγκόσμιας παραγωγής.

Αριθμός ελαιοδέντρων σε 3 Ευρωπαϊκές χώρες
1) Ισπανία 190 εκατομμύρια
2) Ιταλία 185 εκατομμύρια
3) Ελλάδα 150 εκατομμύρια

Η χώρα μας παρήγε το 2012-13 360.000 τόνους και το 2013-14 185.000. Έτος ελαιοκομικό και μη ελαιοκομικό. Οι εξαγωγές έφτασαν το 2010 93.000 και 2012 100.000 τόνους.

Ποσοστά παραγωγής ελαιολάδου σε μεγάλα γεωγραφικά διαμερίσματα (στοιχεία 2015)
1) Πελοπόννησος παράγει το 30%
2) Κρήτη παράγει το 28%
3) Λέσβος παράγει το 6%
4) Ιόνια Νησιά παράγει το 8%
5) Άλλες περιοχές παράγουν το 20%

Με στοιχεία 2015 υπολογίζεται ότι καλλιεργούνται 6 και πλέον εκατομμύρια στρέμματα στα παρακάτω μεγάλα γεωγραφικά διαμερίσματα:
1) Πελοπόννησος - 1.800.000 στρέμματα
2) Κρήτη - 1.400.000 στρέμματα
3) Στερεά Ελλάδα - 1.200.000 στρέμματα
4) Νησιά Αιγαίου - 700.000 στρέμματα
5) Θεσσαλία - 280.000 στρέμματα
6) Νησιά Ιονίου - 400.000 στρέμματα
7) Μακεδονία - 280.000 στρέμματα
8) Ήπειρος - 180.000 στρέμματα
9) Θράκη - 250.000 στρέμματα

Βιολογική καλλιέργεια της ελιάς στον τ. Δήμο Φάριδος.
Το 2015 ερωτήθηκαν προσωπικά από μένα ελαιοπαραγωγοί: Πόσα ελαιόδεντρα καλλιεργούν με βιολογικό τρόπο: Απάντησαν ότι έχουν 55.000 ελαιόδεντρα σε έκταση 2.000 στρεμμάτων.

Στον τ. Δήμο Φάριδος το έτος 2017 καλλιεργήθηκαν 40.772 στρέμματα με ελαιόδεντρα στις 11 κοινότητες. Στην δεκαετία του 1998-2007 στον Νομό Λακωνίας παρήχθησαν 217.500 τόνοι ελαιολάδου.

Στον τ. Δήμο Φάριδος είχαμε παραγωγή ελαιολάδου σε πρώτες κοινότητες το 2009 637 τόνους και το 2010 1250 τόνους.

Η ερευνητική προσπάθεια
βρήκε την παγκόσμια παραγωγή ελαιολάδου και βρώσιμων ελιών σε τόνους τις 10ετίες του 1930 και 1940.

Κλείνω το τμήμα αυτό της εργασίας που αναφερθήκαμε αποκλειστικά στα ελαιόδεντρα και στο ελαιόλαδο με την παρατήρηση της Αντωνίας Τριχοπούλου, καθηγήτριας επιδημιολογίας στο Πανεπιστήμιο Αθηνών. Δημοσιεύθηκε στις 27.11.2022.

«Τα ελαιόδεντρα όχι μόνο συνιστούν φραγμό στην ερημοποίηση και διάβρωση του εδάφους, αλλά έχει διαπιστωθεί ότι οι ελαιώνες απομακρύνουν το CO2 (διοξείδιο του άνθρακα) από την ατμόσφαιρα και το δεσμεύουν στο έδαφος. Για την ακρίβεια έχει υπολογισθεί ότι για την παραγωγή ενός λίτρου ελαιολάδου απομακρύνουν τα ελαιόδεντρα δέκα κιλά διοξειδίου του άνθρακα από την ατμόσφαιρα».

***

Θα ήταν παράλειψη αν δεν αναφερθούμε και στα υπεραιωνόβια ελαιόδεντρα, μνημειακά αριστουργήματα της ελληνικής γης και δη της Λακωνικής και όχι μόνο.

Στο βιβλίο μου Η ΕΛΙΑ ΚΑΙ ΤΟ ΛΑΔΙ, έκδοση 2015, έχω ειδικό κεφάλαιο με τον τίτλο ΛΕΥΚΩΜΑ. Σ’ αυτό το ΛΕΥΚΩΜΑ υπάρχουν έγχρωμες φωτογραφίες, από επαγγελματία φωτογράφο, με 60 υπεραιωνόβια ελαιόδεντρα που υπάρχουν στον οικισμό της Τραπεζοντής με περίμετρο κορμού από 6μ μέχρι 9,50μ. Πέραν αυτών έχουμε βρει και φωτογραφίες 30 υπεραιωνόβιων ελαιόδεντρων από διάφορες περιοχές της χώρας μας.

Η πλέον μεγαλύτερη βρίσκεται στην Κρήτη, στα Παλαιά Ρούματα Χανίων με περίμετρο κορμού 15,60μ. Επίσης και στην Ιεράπετρα με 14,20. Τέλος υπάρχει στο Λεύκωμα και η ελιά του Πεισίστρατου με 14μ. στους Αγίους Αναργύρους Αττικής.

***

Η ηλικία των ελαιόδεντρων. Στις Μεσογειακές χώρες και ιδιαίτερα στον ελλαδικό χώρο ευδοκιμεί εδώ και χιλιάδες χρόνια το ιερό δέντρο της ελιάς, το οποίο είναι και μακρόβιο και ανθεκτικό. Παράλληλα τα υπεραιωνόβια αυτά δέντρα έχουν σχήμα ασύμμετρο, ανώμαλο, ακανόνιστο με βαθιές αυλακώσεις και κοιλώματα. Αλλόκοτες μορφές με μια ιδιαίτερη αισθητική, όπως προσφάτως παρατηρεί ειδικός ερευνητής.

Αυτά τα υπεραιωνόβια αλλόκοτα ελαιόδεντρα έχουν προφανώς κάποια ηλικία. Γεννάται το ερώτημα, πως μετριέται η ηλικία αυτών των δέντρων; Όταν, πριν από 10 και πλέον χρόνια ερευνούσα την ιστορία της ελιάς, άλλωστε δίπλα στο πατρικό μου σπίτι και στη γύρω περιοχή υπήρχαν πολλά μεγάλης ηλικίας δέντρα, για να γράψω ένα βιβλίο σχετικό που κυκλοφόρησε τελικά το 2015 με τίτλο η ΕΛΙΑ ΚΑΙ ΤΟ ΛΑΔΙ, κατέφυγα σε πολλούς. Στο Υπουργείο Γεωργίας, στη Γεωπονική Σχολή, απ’ όπου τελικά ένας καθηγητής Γεωπονικής με παρέπεμψε σε ένα Γεωπόνο στο Πόρο. Μου έδωσε το τηλέφωνο του και επικοινώνησα. Με πληροφόρησε. Υπάρχει ένας πρακτικός τρόπος. Δηλ. μετράμε την περίμετρο του κορμού σε ύψος από το έδαφος 60εκ.. Την περίμετρο αυτή διαιρούμε με το π.(3,14) και βρίσκουμε τη διάμετρο. Τη διάμετρο την κόβουμε στην μέση και βρίσκουμε την ακτίνα. Αυτή την ακτίνα την κάνουμε χιλιοστά. Μέχρι εκεί προχωράμε εύκολα και ομαλά. Τα παρακάτω δύσκολα. Τα χιλιοστά τα διαιρούμε με το μέσο ετήσιο ύψος βροχής του τόπου: εδώ με βοήθησε ο γεωπόνος, που έχει μεγάλο κατάστημα στην Τραπεζοντή με γεωργικά υλικά Γεώργιος Κορίνης. Και μετά τη διαίρεση βγαίνει το πηλίκο. Αυτός είναι ο χρόνος (ηλικία) του δέντρου με μια απόκλιση 100 - 150 χρόνια.

Υπάρχει φυσικά και ο Δημόκριτος που βγάζει ακριβή ηλικία, αλλά μετά από επιτόπια επίσκεψη και έρευνα από ειδικό επιστήμονα…