Όταν η γεωπολιτική σκοπιμότητα συναντά τη βιωματική σοφία και την πνευματική υπέρβαση, το αθηναϊκό τοπίο παύει να είναι ένα απλό φόντο και μετατρέπεται σε καθρέφτη των αντιφάσεών μας.
Στον ίδιο βράχο όπου η αρχαία Αθήνα γέννησε τη δημοκρατία, η ιστορία συνηθίζει να επιστρέφει. Όχι πάντα για να επαναληφθεί, αλλά συχνά για να καθρεφτίσει τις αλλαγές των εποχών, τις αντιφάσεις των λαών και τον τρόπο με τον οποίο το παρελθόν χρησιμοποιείται ως σκηνικό για το παρόν.
Η Πνύκα παραμένει το διαχρονικό σύμβολο του ζωντανού λόγου, της πολιτικής αντιπαράθεσης και της ελευθερίας. Όμως, η μοίρα μιας δημοκρατίας δεν κρίνεται μόνο από τις αποφάσεις των ζωντανών στην αγορά, αλλά και από το τίμημα που πληρώνουν όσοι την υπερασπίζονται. Λίγα μέτρα πιο πέρα, στο Δημόσιο Σήμα του Κεραμεικού, ο Θουκυδίδης διέσωσε το απόλυτο μνημείο πολιτικού στοχασμού: τον Επιτάφιο του Περικλή. Αν η Πνύκα ήταν το εργαστήρι της αθηναϊκής πολιτικής, ο Κεραμεικός έγινε ο ιερός χώρος όπου η δημοκρατία αναστοχάστηκε το κόστος της ελευθερίας της. Αυτή η διπλή φύση του αθηναϊκού λόγου -από τη μία η πολιτική πράξη και από την άλλη η υπαρξιακή της ευθύνη- διατρέχει τους αιώνες, αναδεικνύοντας διαφορετικές, συχνά συγκρουόμενες, διαστάσεις των ανθρώπων που στάθηκαν κάτω από τη σκιά της Ακρόπολης.
Η βιωματική σοφία
και η εθνική ευθύνη
Στις 8 Οκτωβρίου του 1838, ο Θεόδωρος Κολοκοτρώνης ανέβηκε στο βήμα της Πνύκας για να απευθυνθεί στους μαθητές του Γυμνασίου Αθηνών. Ο Γέρος του Μοριά δεν μίλησε ως διπλωμάτης, αλλά ως ένας ταπεινός αγωνιστής που έφερε στις πλάτες του τις πληγές, τις προδοσίες και τις νίκες ενός ολόκληρου Έθνους. Χωρίς περίτεχνους ακαδημαϊκούς όρους, με λόγο λιτό και αδρό, ζήτησε από τη νέα γενιά ομόνοια, αφοσίωση στην πατρίδα και «φρόνιμη ελευθερία». Προειδοποίησε για τις καταστροφικές συνέπειες της διχόνοιας -αυτής που παραλίγο να κάψει την Επανάσταση- και υπενθύμισε πως η ελευθερία, η εθνική ανεξαρτησία και η δημοκρατία δεν είναι απλώς κεκτημένα δικαιώματα, αλλά μια διαρκής ευθύνη.
Η πνευματική υπέρβαση
και η οικουμενικότητα
Αιώνες πριν από τον Κολοκοτρώνη, ένας άλλος λόγος είχε ακουστεί στον ίδιο ιστορικό χώρο, μεταμορφώνοντας τον πνευματικό χάρτη της Δύσης. Ο Απόστολος Παύλος, στεκόμενος απέναντι στους Αθηναίους φιλοσόφους στο πέριξ της Πνύκας και του Αρείου Πάγου, δεν μίλησε για την πολιτική ελευθερία της πόλης-κράτους, αλλά για την πνευματική ελευθερία του ανθρώπου.
Με αφορμή τον βωμό «τῷ Ἀγνώστῳ Θεῷ», γεφύρωσε τον ελληνικό στοχασμό με τη χριστιανική πίστη, εισάγοντας μια νέα οικουμενική θεώρηση για την ανθρώπινη αξιοπρέπεια, την ισότητα και την αλήθεια.
Η επικοινωνιακή αξιοποίηση
και το βαρύ τίμημα
Στη σύγχρονη εποχή, στο ίδιο πέτρινο βήμα, βρέθηκε πρόσφατα ο Αμερικανός Υπουργός Εξωτερικών, Μάρκο Ρούμπιο. Σε μια ομιλία γεμάτη γεωπολιτική σημειολογία, ο Αμερικανός αξιωματούχος επικαλέστηκε την αρχαία Ελλάδα για να εξάρει τους δεσμούς των δύο κρατών και να υπογραμμίσει τις κοινές αξίες της Δύσης.
Ωστόσο, πίσω από το εντυπωσιακό φόντο (scenography) και τις λυρικές επικλήσεις στον Πλάτωνα, η «αφοσίωση» και η «αναβάθμιση της στρατηγικής σχέσης» σφραγίστηκαν τελικά με ένα βαρύ οικονομικό πακέτο εξοπλιστικών προγραμμάτων ύψους 4 δισεκατομμυρίων δολαρίων.
Το πιο εντυπωσιακό, όμως, δεν ήταν το μέγεθος της δαπάνης, αλλά η εκκωφαντική σιωπή που τη συνόδευε: οι βαρύγδουπες αναφορές στις δυτικές αξίες εξαντλήθηκαν στα εξοπλιστικά συμβόλαια, χωρίς να ακουστεί ούτε μία λέξη για την εφαρμογή του διεθνούς δικαίου απέναντι στην κλιμακούμενη επιθετικότητα της Τουρκίας.
Η Πνύκα δεν είναι φολκλόρ
Η Πνύκα δεν είναι φολκλόρ ούτε γραφικό σκηνικό για επικοινωνιακά στιγμιότυπα, αλλά ένας ζωντανός τόπος ευθύνης, δημοκρατίας και εθνικής αυτοδιάθεσης. Από τον βιωματικό λόγο του Κολοκοτρώνη για τη «φρόνιμη ελευθερία» ως την οικουμενική διακήρυξη του Αποστόλου Παύλου, ο ιστορικός αυτός βράχος υπενθυμίζει το αναφαίρετο δικαίωμα κάθε λαού να ορίζει τη μοίρα του, μακριά από ξένες κηδεμονίες.
Όταν η σύγχρονη πολιτική επιστρέφει σε αυτό το βήμα, η ιστορία θέτει το αμείλικτο ερώτημα: πρόκειται για ουσιαστικό οδηγό ελευθερίας ή για μια απλή γεωπολιτική σκηνοθεσία των 4 δισεκατομμυρίων, που αγοράζει σιωπή μπροστά σε αναθεωρητικές απειλές; Η δημοκρατία και η εθνική ανεξαρτησία δεν συντηρούνται με ακριβά εξοπλιστικά συνθήματα ούτε με την επιλεκτική επίκληση της ιστορίας. Η ισχύς του λόγου στην Πνύκα δεν μετριέται από το αξίωμα εκείνου που τον εκφωνεί, ούτε από το ύψος των αμυντικών συμβολαίων που υπογράφονται στα παρασκήνια, αλλά από το κατά πόσο υπηρετεί με παρρησία την αλήθεια, το δίκαιο και την πραγματική ασφάλεια των ανθρώπων.
