Η 29η Μαΐου, εκτός από μια αποφράδα ημερομηνία στο διάβα των αιώνων, συνιστά έναν διαρκή σταθμό εθνικής αυτογνωσίας και ιστορικής αφύπνισης. Με αφορμή τη «μαύρη» επέτειο της πτώσης της Κωνσταντινουπόλεως το 1453, το πνεύμα του τελευταίου υπερασπιστή της Βασιλεύουσας, Κωνσταντίνου ΙΑ΄ Παλαιολόγου, και των συμπολεμιστών του, παραμένει ζωντανό, εκπέμποντας μηνύματα ηρωισμού κι αυτοθυσίας.
Στο πλαίσιο αυτό, μια εξαιρετικά ενδιαφέρουσα αναδρομή που δημοσιοποίησε ο Σύλλογος Ιστορικής Αναβίωσης Σπάρτης έρχεται να φωτίσει μια άγνωστη, στο ευρύ κοινό, πτυχή της γλυπτικής αποτύπωσης του θρυλικού «Μαρμαρωμένου Βασιλιά» στον ελλαδικό χώρο.
Η τριλογία του ορειχάλκινου ανδριάντα
Πολλοί γνωρίζουν το επιβλητικό γλυπτό του Παλαιολόγου που δεσπόζει στον Μυστρά, εκεί όπου ο ύστατος αυτοκράτορας στέφθηκε πριν αναχωρήσει για την Πόλη. Λιγότερο γνωστό, ωστόσο, παραμένει το γεγονός ότι το συγκεκριμένο καλλιτέχνημα δεν είναι μοναδικό, καθώς στην ελληνική επικράτεια υφίστανται ακόμη δύο πιστά αντίγραφά του.
- Ο Μυστράς (1978): Η αφετηρία. Το πρωτότυπο άγαλμα τοποθετήθηκε στη λακωνική γη στα τέλη της δεκαετίας του '70, αποτελώντας έκτοτε σημείο αναφοράς για τις ετήσιες εκδηλώσεις τιμής.
- Η Αθήνα (1990): Επί δημαρχίας του αειμνήστου Μιλτιάδη Έβερτ, ο Δήμος Αθηναίων ανέλαβε την πρωτοβουλία να τοποθετήσει το πρώτο ακριβές ομοίωμα στην πλατεία της Μητροπόλεως, συνδέοντας την πρωτεύουσα με το βυζαντινό παρελθόν.
- Το Διδυμότειχο (2000): Με πρόνοια του μακαριστού Μητροπολίτη Νικηφόρου και κάλυψη δαπανών από την ακριτική Μητρόπολη Διδυμοτείχου, Ορεστιάδος και Σουφλίου, το δεύτερο εκμαγείο κοσμεί την ιστορική πόλη της Θράκης. Η επιλογή υπήρξε απόλυτα εύστοχη, καθώς η συγκεκριμένη περιοχή αποτέλεσε σημαντική έδρα του στέμματος και γενέτειρα του Ιωάννη Ε' Παλαιολόγου (1332).
Η ταυτότητα του έργου
και η ιστορική απόκριση του Παλαιολόγου
Η εμβληματική αυτή δημιουργία ανήκει στην εμπνευσμένη σμίλη του διακεκριμένου Κερκυραίου καλλιτέχνη, Σπύρου Γογγάκη (1923 - 2001). Πρόκειται για έναν μνημειακής σύλληψης χάλκινο ανδριάντα υπερφυσικών διαστάσεων (ύψους 2,5 μέτρων), ο οποίος αποδίδει τον ηρωικό μαχητή σε όρθια, αγέρωχη στάση, φέροντας πολεμική περιβολή και κρατώντας με αποφασιστικότητα το ξίφος στο δεξί του χέρι.
Στον μαρμάρινο τοίχο που περιβάλλει το μνημείο, τόσο στη λακωνική γη, όσο και στο κλεινόν άστυ, βρίσκεται χαραγμένη η συγκλονιστική απάντηση προς τον Μωάμεθ Β΄ τον Πορθητή, η οποία διασώθηκε από την παράδοση ως σύμβολο αιώνιας αντίστασης: «Το δέ τήν πόλιν σοί δοῦναι οὔτ' ἐμόν ἐστί οὔτ' ἄλλου τῶν κατοικούντων ἐν ταύτῃ κοινή γάρ γνώμη πᾶντες αὐτοπροαιρέτως ἀποθανοῦμεν καί οὐ φεισόμεθα τῆς ζωῆς ἡμῶν».
Η νεότερη προσθήκη του Πειραιά
Η απόδοση τιμής στον «Μαρμαρωμένο Βασιλιά» συμπληρώνεται και στο πρώτο λιμάνι της χώρας. Στις 31 Μαΐου 2019 πραγματοποιήθηκαν τα αποκαλυπτήρια μιας παρόμοιας γλυπτικής σύνθεσης στον Πειραιά, μια ενέργεια του Μητροπολίτη Ταμασού Ησαΐα, η οποία υλοποιήθηκε χάρη στη γενναιόδωρη χορηγία του ευπατρίδη Δαμιανού Κωνσταντίνου.
Αξίζει ωστόσο να επισημανθεί η ειδοποιός διαφορά, ότι το συγκεκριμένο έργο δεν σχετίζεται με τη μορφή που φιλοτέχνησε ο Γογγάκης, αλλά αποτελεί αυτόνομη δημιουργία του γνωστού γλύπτη Γεώργιου Ρούση, προσθέτοντας έναν ακόμη κρίκο στην αλυσίδα της εθνικής μας μνήμης.
Η ιστορική έρευνα και η ανάδειξη τέτοιων στοιχείων από φορείς όπως ο Σύλλογος Ιστορικής Αναβίωσης Σπάρτης, αποδεικνύουν ότι η θυσία του Κ. Παλαιολόγου δεν εγκλωβίζεται στις σελίδες των βιβλίων, αλλά παραμένει ζωντανή, σμιλεμένη σε μέταλλο και μάρμαρο, για να θυμίζει στις νεότερες γενιές το χρέος προς την Ιστορία.
