Επιμέλεια: Ιλέην Ρήγα
Δύσκολα μπορεί να περιγράψει κανείς αυτή τη σχεδόν μεταφυσική αίσθηση του να στέκεσαι σ’ έναν αρχαιολογικό χώρο ο οποίος μοιάζει να αιωρείται ακόμα στο μεταίχμιο του χρόνου. Το αρχαίο θέατρο της Σπάρτης βρίσκεται ακριβώς σε αυτή τη μεταβατική στιγμή. Το έργο της αποκατάστασής του έχει ολοκληρωθεί ως προς την πρώτη του φάση, όμως το μνημείο δεν έχει ακόμη παραληφθεί διοικητικά και εξακολουθεί ν’ αποτελεί έναν χώρο όπου η αρχαιολογική έρευνα, η συντήρηση και η προστασία δεν έχουν τελειώσει.
Είχα την ευκαιρία να το επισκεφθώ σε μια πρώτη, άτυπη ξενάγηση που οργανώθηκε από την Πνευματική Εστία Σπάρτης, σε συνεργασία με την Εφορεία Αρχαιοτήτων Λακωνίας και τον Σύνδεσμο Φίλων του Αρχαίου Θεάτρου Σπάρτης «Γητιάδας». Η αρχαιολόγος δρ. Μαρία Τσούλη, που συμμετείχε στην επίβλεψη του έργου, ανέλαβε να μας οδηγήσει όχι απλώς ανάμεσα στα εδώλια και την ορχήστρα, αλλά μέσα στις διαφορετικές εποχές που έχουν αφήσει τα ίχνη τους πάνω στο μνημείο.
Αυτή ακριβώς είναι η ψυχή του αρχαίου θεάτρου της Σπάρτης: δεν πρόκειται μόνο για ένα εντυπωσιακό ρωμαϊκό θέατρο, παρά είναι ένα μνημείο πάνω στο οποίο διασταυρώνονται η ιστορία της αρχαίας πόλης, η ρωμαϊκή της αναμόρφωση, η βυζαντινή Λακεδαιμονία, οι περιηγητές των νεότερων χρόνων, οι πρώτες αρχαιολογικές αποστολές και η σύγχρονη αντίληψη για τη διαχείριση και την προστασία της πολιτιστικής κληρονομιάς.
Από το θέατρο του Ηροδότου
στο μνημείο της ρωμαϊκής Σπάρτης
Το θέατρο βρίσκεται στη νότια πλαγιά της αρχαίας Ακρόπολης, στραμμένο προς την κοιλάδα του Ευρώτα και τη σύγχρονη πόλη, κάτω από το σημαντικότερο ιερό της, εκείνο της Αθηνάς Χαλκίοικου. Η θεότητα, που από το τοπικό ιερό της κώμης της Πιτάνης εξελίχθηκε σε πολιούχο ολόκληρης της Σπάρτης, έδωσε και το όνομά της στο ιερό: «Χαλκίοικος», δηλαδή ο χάλκινος οίκος, καθώς ο ναός ήταν επενδεδυμένος με φύλλα χαλκού. Γύρω από το ιερό και στις χαμηλότερες πλαγιές του λόφου αναπτύχθηκαν οικοδομήματα διαφορετικών περιόδων, δημιουργώντας ένα σύνθετο αρχαιολογικό τοπίο, στο οποίο το θέατρο αποτελεί ένα από τα μεταγενέστερα αλλά και πλέον επιβλητικά μνημεία.
Η παρουσία θεάτρου στη Σπάρτη είναι, ωστόσο, παλαιότερη από το μνημείο που βλέπουμε σήμερα. Ο Ηρόδοτος αναφέρει θέατρο ήδη κατά τον 5ο αιώνα π.Χ., χωρίς να γνωρίζουμε ποια μορφή είχε ή αν βρισκόταν ακριβώς στην ίδια θέση. Δεν αποκλείεται να επρόκειτο για ξύλινη ή άλλη εφήμερη κατασκευή και η σημερινή μνημειακή μορφή να αποτελεί αποτέλεσμα σταδιακής εξέλιξης στον ίδιο χώρο.
Το θέατρο που σώζεται σήμερα τοποθετείται στο δεύτερο μισό του 1ου αιώνα π.Χ., στα πρώτα χρόνια της ρωμαιοκρατίας, όταν η Σπάρτη γνωρίζει νέα ακμή και αποκτά στενότερη σχέση με τη Ρώμη. Κεντρικό πρόσωπο αυτής της μεταμόρφωσης υπήρξε ο Γάιος Ιούλιος Ευρυκλής, Λάκωνας αριστοκράτης και φίλος και ευνοούμενος του Οκταβιανού Αυγούστου, με την παρουσία του να συνδέεται με την ευρύτερη αναμόρφωση της πόλης, τις νέες λεωφόρους, τις πολεοδομικές χαράξεις και τα μνημειακά έργα.
Κατασκευασμένο σε μεγάλη κλίμακα από γκριζωπό μάρμαρο του Ταϋγέτου, το θέατρο εντυπωσιάζει ακόμη και σήμερα για τις διαστάσεις και την ποιότητα της κατασκευής του. Η διάμετρος του κοίλου φτάνει τα 114 μέτρα, καθιστώντας το ένα από τα μεγαλύτερα θέατρα του ελλαδικού χώρου. Το κυρίως θέατρο διέθετε δέκα κλίμακες και εννέα κερκίδες, ενώ πάνω από αυτό αναπτυσσόταν το επιθέατρο, με δεκαεπτά κλίμακες και δεκαέξι κερκίδες. Έχει διατυπωθεί η υπόθεση ότι υπήρχε και δεύτερο επιθέατρο, το οποίο θα μπορούσε να αυξήσει τη χωρητικότητα έως περίπου τους 17.000 θεατές, χωρίς όμως να έχει επιβεβαιωθεί ανασκαφικά. Το μεγαλύτερο τμήμα του κοίλου λαξεύτηκε στο φυσικό πρανές της νότιας πλαγιάς, ενώ στα δύο άκρα χρειάστηκε να δημιουργηθεί τεχνητό έδαφος, με μεγάλους αναλημματικούς τοίχους από πωρόλιθο, επενδεδυμένους με μάρμαρο.
Η ορχήστρα, η κινητή σκηνή
και οι πολλαπλές ζωές του θεάτρου
Στο κέντρο βρίσκεται η ορχήστρα. Η λέξη, όπως εξήγησε η κ. Τσούλη, προέρχεται από το «ορχούμαι» και παραπέμπει στον χώρο όπου κινούνταν ο χορός, τραγουδώντας και χορεύοντας και συμμετέχοντας ενεργά στη θεατρική πράξη. Η ορχήστρα του θεάτρου της Σπάρτης ήταν πεταλοειδής και διέθετε δάπεδο από λευκό, μαύρο και κόκκινο μάρμαρο, από το οποίο σώζεται σήμερα ένα περιορισμένο τμήμα.
Γύρω από την ορχήστρα αναπτυσσόταν ο εύριπος, ανοικτός αγωγός απορροής των ομβρίων υδάτων, κατασκευασμένος με μεγάλες μαρμάρινες λιθοπλίνθους και πώρινη βάση. Ο εύριπος είχε καλυφθεί από μεταγενέστερες κατασκευές και η αποκατάστασή του απαίτησε την απομάκρυνση των επιχώσεων και την ανασκαφή των νεότερων θεμελιώσεων, ώστε να αποκατασταθεί η αρχική του λειτουργία.
Πίσω από την ορχήστρα βρισκόταν η σκηνή, αρχικά ξύλινη και κινητή, ένα ιδιαίτερα ενδιαφέρον και σχετικά σπάνιο χαρακτηριστικό του θεάτρου της Σπάρτης. Δύο μεγάλες λίθινες ράγες και ένας τρίτος λίθινος διάδρομος επέτρεπαν τη μετακίνησή της με τροχούς, ενώ δίπλα στη δυτική πάροδο υπήρχε η σκηνοθήκη, όπου φυλασσόταν η σκηνική κατασκευή. Η δυνατότητα απόσυρσης της σκηνής φωτίζει και μια ευρύτερη λειτουργία του θεάτρου: ο χώρος δεν περιοριζόταν στις παραστάσεις, αλλά μπορούσε να φιλοξενεί δημόσιες συναθροίσεις, πολιτικές και θρησκευτικές εκδηλώσεις, τελετές, χορούς και αγωνίσματα. Στο τέλος του 1ου αιώνα μ.Χ. η Σπάρτη απέκτησε νέα, μνημειώδη μαρμάρινη σκηνή, με χρηματοδότηση του αυτοκράτορα Βεσπασιανού. Η σχετική επιγραφή σώζεται στο επιστύλιό της, ενώ το οικοδόμημα είχε δύο ορόφους με κίονες και κιονόκρανα κορινθιακού ρυθμού. Πολλά από τα αρχιτεκτονικά μέλη του βρίσκονται σήμερα στον ελαιώνα, καθώς το ίδιο το σκηνικό οικοδόμημα δεν έχει ακόμη ανασκαφεί και αποκατασταθεί στο σύνολό του. Η μελέτη του αποτελεί αντικείμενο ειδικότερης επιστημονικής έρευνας και η ένταξή του σε μια μελλοντική δεύτερη φάση του έργου παραμένει σημαντικός στόχος.
Η Σπάρτη που άλλαζε και το θέατρο
που γινόταν οικοδομικό υλικό
Το θέατρο παρέμεινε σε χρήση, με επισκευές και μετατροπές, έως τον 4ο αιώνα μ.Χ. Η ιστορία του, όμως, δεν τελειώνει με την εγκατάλειψη της αρχικής του λειτουργίας. Αντίθετα, τότε αρχίζει μία από τις πιο ενδιαφέρουσες και δύσκολες φάσεις για τη σημερινή αρχαιολογική του εικόνα.
Στην Ακρόπολη αναπτύχθηκε κατά τους βυζαντινούς χρόνους η Λακεδαιμονία, ένας οικισμός που εγκαταστάθηκε και μέσα στον χώρο του παλαιού θεάτρου. Μικρές κατοικίες, εργαστηριακές εγκαταστάσεις, ελαιοτριβεία και αποθηκευτικοί χώροι κατασκευάστηκαν πάνω στο κοίλο και γύρω από την ορχήστρα. Οι κάτοικοι χρησιμοποίησαν ως οικοδομικό υλικό τα αρχιτεκτονικά μέλη του αρχαίου θεάτρου: μάρμαρα, εδώλια, πώρινες υποβάσεις και τμήματα των αναλημματικών τοίχων αποσπάστηκαν από την αρχική τους θέση και εντάχθηκαν σε νέες κατασκευές.
Η εικόνα αυτή είναι ορατή ακόμη και σήμερα. Οι βυζαντινοί τοίχοι υψώνονται σε ορισμένα σημεία πάνω από τα αρχαία εδώλια και αποτελούν τεκμήρια μιας άλλης ζωής του χώρου. Εκεί όπου σήμερα αναζητούμε το αρχαίο θέατρο, οι άνθρωποι του 10ου ή του 11ου αιώνα έβλεπαν ένα διαθέσιμο οικοδομικό απόθεμα και έναν κατάλληλο χώρο για τη δική τους καθημερινότητα.
Η βυζαντινή εγκατάσταση επηρέασε δραστικά και τη μορφή του αρχαίου μνημείου. Σε ορισμένες κερκίδες αφαιρέθηκε σχεδόν όλο το αρχαίο υλικό, ενώ σε άλλα σημεία οι μεταγενέστεροι τοίχοι πάτησαν πάνω στις αρχαίες κατασκευές. Η ορχήστρα, μάλιστα, σκάφτηκε σε μεγάλο βάθος, σε ορισμένα σημεία έως και τρία μέτρα, και στη συνέχεια καλύφθηκε ξανά με επιχώσεις που περιείχαν μαύρο χώμα, στάχτες και κατάλοιπα εργαστηριακής δραστηριότητας. Η οχύρωση της Ακρόπολης, η οποία δεν υπήρχε κατά τους κλασικούς χρόνους, είχε ήδη κατασκευαστεί στην ύστερη ρωμαϊκή περίοδο, όταν οι επιδρομές των Ερούλων και αργότερα των Γότθων δημιούργησαν την ανάγκη προστασίας της πόλης. Κατά τους βυζαντινούς χρόνους ενισχύθηκε και συνδέθηκε με τις πλευρές του θεάτρου. Οι ανασκαφές που ξεκίνησαν στις αρχές του 20ού αιώνα αποκάλυψαν μάλιστα την ύπαρξη αμυντικού πύργου πάνω από την πρώτη κερκίδα.
Από τους περιηγητές
στις πρώτες ανασκαφές
Πολύ πριν από τις συστηματικές ανασκαφές, το αρχαίο θέατρο της Σπάρτης είχε ήδη τραβήξει την προσοχή των περιηγητών. Από τον 17ο αιώνα περιηγητές που έφταναν στη Σπάρτη και στον Μυστρά περνούσαν από την Ακρόπολη και κατέγραφαν τα κατάλοιπα του αρχαίου θεάτρου. Η μορφή του κοίλου, ακόμη και όταν μεγάλο μέρος του ήταν καλυμμένο από χώμα, παρέμενε αναγνωρίσιμη και αποτυπώθηκε σε χαρακτικά από τον 17ο έως και τον 19ο αιώνα. Οι παλιές αυτές γκραβούρες έχουν σήμερα ιδιαίτερη αξία, γιατί λειτουργούν ως ένα είδος αρχείου της κατάστασης του μνημείου πριν από τις συστηματικές ανασκαφές. Αργότερα, οι φωτογραφίες των ανασκαφών της Βρετανικής Σχολής των Αθηνών συμπλήρωσαν αυτή την εικόνα.
Οι πρώτες μεγάλες ανασκαφές στο θέατρο πραγματοποιήθηκαν από τη Βρετανική Σχολή κατά τα έτη 1905–1907. Ακολούθησαν εργασίες της Ελληνικής Αρχαιολογικής Υπηρεσίας κατά τις δεκαετίες του 1960 και του 1970, μεταξύ άλλων και για την αποκάλυψη και αποκατάσταση του ευρίπου. Νέες διερευνητικές τομές της Βρετανικής Σχολής τη δεκαετία του 1990 επιβεβαίωσαν την έκταση της μαρμάρινης κατασκευής. Η έρευνα αποκάλυψε σταδιακά και έναν δεύτερο, πολύτιμο κόσμο, εκείνον των επιγραφών. Στο ανατολικό ανάλημμα της παρόδου σώζεται ένα σημαντικό ενεπίγραφο σύνολο, με ονόματα Λακώνων αριστοκρατών και αναφορές στα αξιώματα που κατείχαν κατά τη ρωμαϊκή περίοδο. Νομοφύλακες, μέλη της Γερουσίας, της Βουλής και άλλοι αξιωματούχοι εμφανίζονται μέσα από τις επιγραφές, επιτρέποντας στους ερευνητές ν’ ανασυνθέσουν όχι μόνο πρόσωπα και γενεαλογικές σχέσεις αλλά και πλευρές της πολιτειακής οργάνωσης της ρωμαϊκής Σπάρτης.
Ανάλογες επιγραφές εντοπίζονται στον εύριπο και στα ερεισίνωτα της προεδρίας. Ανάμεσά τους εμφανίζεται επανειλημμένα το αξίωμα των γυναικονόμων, οι οποίοι, όπως γνωρίζουμε και από άλλες επιγραφικές μαρτυρίες, συνδέονταν με την ευταξία και την ευπρεπή παρουσία των γυναικών στις δημόσιες εκδηλώσεις. Η παρουσία τους εδώ υπενθυμίζει ότι το θέατρο υπήρξε χώρος δημόσιας ζωής με πολύ ευρύτερη λειτουργία από εκείνη της παρακολούθησης μιας θεατρικής παράστασης.
Η αποκατάσταση
που ήταν ταυτόχρονα ανασκαφή
Το πρόσφατο έργο «Αποκατάσταση αρχαίου θεάτρου Σπάρτης» δεν υπήρξε, επομένως, μια απλή αναστήλωση. Η μελέτη έπρεπε πρώτα να καταγράψει, ν’ αξιολογήσει και να τεκμηριώσει ό,τι είχε απομείνει. Το έργο υλοποιήθηκε με τη μέθοδο της αρχαιολογικής αυτεπιστασίας από την Εφορεία Αρχαιοτήτων Λακωνίας και περιέλαβε αρχαιολογικές διερευνήσεις, αποχωματώσεις, εργασίες συντήρησης, στερέωσης και αποκατάστασης, καθώς και φωτογραφική και τοπογραφική τεκμηρίωση. Ο συνολικός προϋπολογισμός ανήλθε σε 1,6 εκατομμύρια ευρώ.
Πίσω όμως από τις ορατές επεμβάσεις στο μνημείο προηγήθηκε μια εκτεταμένη αρχαιολογική διαδικασία. Οι επιχώσεις στο κέντρο του κοίλου έφταναν έως και τα επτά μέτρα. Δεν απομακρύνθηκαν απλώς με μηχανικά μέσα, αλλά κατέβηκαν ανασκαφικά, στρώση προς στρώση, με παράλληλη τεκμηρίωση των βυζαντινών καταλοίπων. Όσα μεταγενέστερα κατάλοιπα έπρεπε ν’ απομακρυνθούν αξιολογήθηκαν επιστημονικά και η τύχη τους κρίθηκε σύμφωνα με τις προβλεπόμενες διαδικασίες. Έτσι αποκαλύφθηκε η περίμετρος της ορχήστρας και του κοίλου έως την πέμπτη σειρά εδωλίων. Αποκαταστάθηκαν η ορχήστρα, ο εύριπος, η προεδρία και τα κατώτερα τμήματα του κοίλου, ενώ αρχαία μέλη επανήλθαν σε ομόλογες θέσεις έως και την τέταρτη σειρά, όπου αυτό ήταν τεχνικά και αρχαιολογικά εφικτό.
Η διαδικασία ήταν πολύ πιο σύνθετη από όσο υποδηλώνει το τελικό αποτέλεσμα. Τα μαρμάρινα μέλη καθαρίστηκαν στους αρμούς, αποσυναρμολογήθηκαν όπου απαιτούνταν, συντηρήθηκαν και επανατοποθετήθηκαν. Σε περίπου ογδόντα τεμάχια έγιναν συμπληρώσεις με ειδικά κονιάματα ή μικρά τμήματα μαρμάρου. Νέα μαρμάρινα μέλη λαξεύτηκαν από εξειδικευμένους τεχνίτες και προσαρμόστηκαν στις θέσεις τους, ενώ όπου δεν υπήρχε αρχαίο υλικό χρησιμοποιήθηκε τεχνητός λίθος, μορφοποιημένος ώστε να αποδίδει με διακριτό αλλά συμβατό τρόπο την αρχαία μορφή.
Ιδιαίτερα εντυπωσιακή ήταν η επανατοποθέτηση 25 αρχαίων μελών από τον ελαιώνα. Δεν αρκούσε να βρεθεί ένα κομμάτι που «έμοιαζε» να ταιριάζει. Η καμπυλότητα κάθε σειράς είναι διαφορετική, όπως διαφορετική είναι και η γεωμετρία ανάμεσα στο κέντρο και τις ακραίες κερκίδες. Η επανασύνδεση απαιτούσε διαδοχικές δοκιμές, μέχρι να εντοπιστεί η ομόλογη θέση. Κι έπειτα υπάρχει η δουλειά που δεν φαίνεται: ο καθαρισμός του μαρμάρου, η απομάκρυνση των επικαθίσεων, η στερέωση, η παρακολούθηση των αρμών και η διαρκής αντιμετώπιση της φθοράς. Η συντήρηση δεν είναι το τελευταίο στάδιο ενός έργου, αλλά μια διαδικασία που συνεχίζεται όσο συνεχίζεται η ζωή του μνημείου.
Το ίδιο ισχύει και για τα νερά. Η αποκατάσταση του ευρίπου υπήρξε ένα από τα δυσκολότερα τμήματα της εργασίας. Απομακρύνθηκαν μεταγενέστερες κατασκευές, αποκαταστάθηκε η ροή και δημιουργήθηκε σύστημα απορροής των ομβρίων, με αγωγούς και σωληνώσεις που απομακρύνουν το νερό από το μνημείο. Παράλληλα εκπονήθηκαν γεωτεχνικές, στατικές και υδραυλικές μελέτες και λήφθηκαν μέτρα για τη σταθεροποίηση των πρανών. Όλα αυτά είναι αθέατα στον επισκέπτη και, όμως, χωρίς αυτά δεν θα υπήρχε το μνημείο που βλέπουμε.
Ένα έργο
που δεν τελειώνει με την παράδοση
Το έργο υλοποιήθηκε από τον Μάιο του 2021 έως τον Δεκέμβριο του 2025, ενώ η οικονομική ολοκλήρωσή του πραγματοποιήθηκε στις 30 Απριλίου 2026. Η διοικητική παραλαβή αποτελεί ξεχωριστό στάδιο και δεν έχει ακόμη ολοκληρωθεί, ενώ στον χώρο απομένουν παρεμβάσεις για την ασφαλή πρόσβαση των επισκεπτών. Η επόμενη μέρα, ωστόσο, έχει ήδη αρχίσει να σχεδιάζεται. Η Εφορεία θα συνεχίσει εργασίες συμπλήρωσης και συντήρησης, ενώ εξετάζεται μια δεύτερη φάση που θα μπορούσε να επεκτείνει την ανασκαφή και την αποκατάσταση προς τα ανώτερα τμήματα του θεάτρου και να συμπεριλάβει το σκηνικό οικοδόμημα.
Το αρχαίο θέατρο δεν αποκαθίσταται για να επιστρέψει σε μια υποτιθέμενη «αρχική» μορφή. Οι αιώνες που πέρασαν από πάνω του αποτελούν πλέον μέρος της ιστορίας του: οι βυζαντινές κατασκευές, τα επαναχρησιμοποιημένα αρχιτεκτονικά μέλη, οι επιγραφές και οι μετακινήσεις του υλικού συνθέτουν την ιστορία ενός μνημείου που άλλαξε μαζί με την πόλη. Όταν το θέατρο ανοίξει ξανά, οι επισκέπτες δεν θ’ αντικρίσουν μόνο την ορχήστρα, τα εδώλια, τον εύριπο και τα αναλήμματα που αποκαταστάθηκαν, αλλά και τα σημάδια της μακράς διαδρομής του.
Για την ώρα, το αρχαίο θέατρο παραμένει για ακόμη λίγο έξω από την καθημερινότητα της σύγχρονης Σπάρτης. Ύστερα όμως από δεκαετίες έρευνας και μια απαιτητική πενταετία εργασιών, η εικόνα του έχει ήδη αλλάξει. Αυτή τη φορά, δεν είναι οι αιώνες που πρόσθεσαν ένα ακόμη στρώμα πάνω του, είναι η επιστήμη της αρχαιολογίας που, προσεκτικά, με ευλάβεια και σεβασμό, αφαιρεί τα στρώματα του χρόνου, μέχρι το μνημείο να πάρει μια βαθιά ανάσα και ν’ αρχίσει ν’ αφηγείται την ιστορία του.
ΥΓ. Copyright φωτογραφιών: Εφορεία Αρχαιοτήτων Λακωνίας, Υπουργείο Πολιτισμού. Ιδιαίτερες ευχαριστίες στην ΕΦΑΛΑΚ για το επιπλέον ενημερωτικό υλικό που χρησιμοποιήθηκε ως πηγή του εν λόγω άρθρου.
| Από την εβδομαδιαία έντυπη έκδοση «Λακωνικός Τύπος Plus+»
> Κυκλοφορεί κάθε Δευτέρα στα περίπτερα και στην πόρτα σας.
