της Χριστίνας Δεδοπούλου

Όποιος επισκέπτεται για πρώτη φορά τη Μάνη παρατηρεί κάτι που ξενίζει: ένα τοπίο άγριο, φωτεινό και πετρώδες, σχεδόν χωρίς επιφανειακά νερά. Σε αντίθεση με άλλες περιοχές της Πελοποννήσου, εδώ δεν συναντά κανείς ποτάμια, ρέματα με μόνιμη ροή ή μεγάλες πηγές. Η απουσία νερού δεν είναι τυχαία ούτε αποτέλεσμα εγκατάλειψης. Είναι πρωτίστως γεωλογικό φαινόμενο.

Η Μάνη αποτελείται σχεδόν εξ ολοκλήρου από ασβεστολιθικά πετρώματα. Πρόκειται για πετρώματα σκληρά, αλλά ταυτόχρονα διαλυτά στο νερό. Όταν το βρόχινο νερό έρχεται σε επαφή με τον ασβεστόλιθο, δεν παραμένει στην επιφάνεια. Αντίθετα, εισχωρεί στο υπέδαφος μέσα από ρωγμές, διακλάσεις και φυσικά ανοίγματα, ακολουθώντας υπόγειες διαδρομές.

Αυτή η διαδικασία ονομάζεται «καρστικοποίηση» και είναι υπεύθυνη για τη δημιουργία ενός υπόγειου δικτύου αποστράγγισης. Στη Μάνη, το νερό «χάνεται» κάτω από τη γη σχεδόν αμέσως μετά τη βροχή, με αποτέλεσμα να μην προλαβαίνει να σχηματίσει ποτάμια ή μόνιμα ρέματα. Το τοπίο παραμένει ξηρό, ακόμη και σε περιόδους με αυξημένες βροχοπτώσεις.

Παράλληλα, το έντονο τεκτονικό ανάγλυφο της περιοχής ενισχύει αυτό το φαινόμενο. Τα ρήγματα και οι ανυψώσεις έχουν δημιουργήσει ένα έδαφος έντονα κατακερματισμένο, γεμάτο ρωγμές και κλίσεις. Το νερό ακολουθεί τη βαρύτητα και κατευθύνεται γρήγορα προς τα βάθη ή προς τη θάλασσα, συχνά μέσω υπόγειων διαδρομών που παραμένουν αόρατες στον άνθρωπο.

Το αποτέλεσμα είναι ένα παράδοξο: η Μάνη δέχεται βροχοπτώσεις, αλλά συμπεριφέρεται σαν να είναι άνυδρη. Το νερό υπάρχει, απλώς δεν φαίνεται. Κυκλοφορεί υπόγεια, τροφοδοτώντας σπήλαια, καρστικές κοιλότητες και υποθαλάσσιες εκφορτίσεις, ιδιαίτερα κατά μήκος των ακτών.

Αυτή η γεωλογική ιδιαιτερότητα καθόρισε σε μεγάλο βαθμό και την ανθρώπινη παρουσία. Οι οικισμοί αναπτύχθηκαν γύρω από λίγες, πολύτιμες πηγές ή σε σημεία όπου το νερό μπορούσε να συλλεχθεί. Οι στέρνες, τα πηγάδια και τα συστήματα συλλογής βρόχινου νερού δεν ήταν απλώς βοηθητικές υποδομές· ήταν βασική προϋπόθεση επιβίωσης.

Η έλλειψη ποταμών σήμαινε και περιορισμένη γεωργία. Δεν δημιουργήθηκαν εύφορες κοιλάδες ούτε εκτεταμένες καλλιεργήσιμες εκτάσεις. Αυτό συνέβαλε στη διαμόρφωση μιας κοινωνίας αυτάρκειας, με μικρές καλλιέργειες, κτηνοτροφία και έντονη εξάρτηση από το φυσικό περιβάλλον. Στη Μάνη, το νερό δεν θεωρούνταν δεδομένο· ήταν πολύτιμο αγαθό.

Ακόμη και σήμερα, η απουσία επιφανειακών υδάτων αποτελεί πρόκληση. Η διαχείριση του νερού, ιδιαίτερα σε περιόδους αυξημένου τουρισμού και κλιματικής αστάθειας, παραμένει κρίσιμο ζήτημα. Η γεωλογία που προσέδωσε στη Μάνη τον μοναδικό της χαρακτήρα είναι η ίδια που θέτει όρια στην ανάπτυξη.

Η Μάνη, τελικά, μας θυμίζει ότι το τοπίο δεν είναι απλώς σκηνικό της ιστορίας, αλλά ενεργός παράγοντας. Η απουσία ποταμών δεν είναι έλλειψη· είναι μέρος της ταυτότητάς της. Ένας τόπος όπου το νερό έμαθε να ταξιδεύει αθόρυβα, κάτω από την πέτρα, και οι άνθρωποι έμαθαν να ζουν με λιγότερα, αλλά με αντοχή και προσαρμοστικότητα.