Τον άντρα τον πολύτροπο πες μου, θεά, που χρόνια
παράδερνε, σαν πάτησε της Τροίας τάγιο κάστρο…
Ομήρου Οδύσσεια (α, 1-2), μετ. Ζήσιμου Σιδέρη
Πολλά έχουν γραφτεί για τη νέα ταινία του Κρίστοφερ Νόλαν, την Οδύσσεια. Σε κάποιους άρεσε, σε κάποιους όχι. Το αν σου αρέσει ή δε σου αρέσει κάτι, έχει να κάνει με το τι περιμένεις. Αυτό δεν ισχύει μόνο στις ταινίες, μα και στη ζωή.
Γιατί έχει τόση μεγάλη σημασία αυτό το ομηρικό έπος; Γιατί χιλιετίες μετά τη δημιουργία του, οι άνθρωποι εξακολουθούν να ασχολούνται με αυτό; Τι είναι αυτό που το κάνει αιώνιο; Ένα έργο παραμένει πάντα επίκαιρο, όταν δίνει απαντήσεις στα θεμελιώδη ερωτήματα του ανθρώπου. Οι απαντήσεις που δίνει κάθε σπουδαίο έργο, όπως η Οδύσσεια, είναι διαφορετικές για τον καθένα και όχι πάντα ξεκάθαρες. Η σπουδαία τέχνη δε δίνει έτοιμη τροφή. Σε βοηθά και σε μαθαίνει να την ανακαλύψεις μόνος σου.
Πέρα από τον κινηματογράφο και μια άλλη τέχνη -και όχι μόνο αυτή- έχει ασχοληθεί με την Οδύσσεια. Στο θέατρο σκιών έχει μεταφερθεί το ομηρικό έπος από διάφορους καραγκιοζοπαίχτες. Ίσως η πιο γνωστή προσπάθεια να είναι αυτή του Ευγένιου Σπαθάρη, που έχει παρουσιαστεί παλαιότερα στην τηλεόραση και έχει κυκλοφορήσει και σε DVD. Ακόμα, το ομηρικό έπος αποδόθηκε σε μορφή κόμικς από τον εικονογράφο Παναγιώτη Γκιόκα, με τη βοήθεια του Καραγκιόζη! Το 1999 οι εκδόσεις Δαρδανού κυκλοφόρησαν, σε τέσσερα τεύχη, το έργο «Η Οδύσσεια του Οδυσσέα σε κόμικς με σύντροφο τον Καραγκιόζη». Επίσης, ο σκηνοθέτης και καραγκιοζοπαίχτης Ηλίας Καρελλάς πρόκειται να παρουσιάσει τη δική του εκδοχή της Οδύσσειας τον προσεχή χειμώνα. Γιατί όμως ο Καραγκιόζης ασχολείται με την Οδύσσεια;
Ο Καραγκιόζης μεταφέρει στο πανί του εκείνα τα έργα με τα οποία μπορεί να ταυτισθεί. Ο καμπούρης βρίσκει κοινά στο ταξίδι του Οδυσσέα και στο δικό του ταξίδι στον μπερντέ. Ποια είναι όμως τα κοινά που μπορεί να έχει ο ξυπόλητος με τον βασιλιά της Ιθάκης;
Ο Καραγκιόζης είναι πάμφτωχος, αλλά είναι ο αδιαφιλονίκητος πρωταγωνιστής του μπερντέ. Αυτός «κυβερνά» τον κόσμο του θεάτρου σκιών και καθοδηγεί τους συντρόφους του στο πανί. Έχει τον σεβασμό από όλους και τη λαϊκή σοφία που θα έπρεπε να διέπει αυτούς που κυβερνούν. Ενώ ο Οδυσσέας της Ιθάκης είναι ο βασιλιάς που προσφέρει την ασφάλεια στους συμπολίτες του, ο Καραγκιόζης είναι ο «βασιλιάς του γέλωτος» που προσφέρει απλόχερα τη χαρά σε όποιον συμμετέχει στον δικό του κόσμο, αυτόν των σκιών.
Μα τι σόι βασιλιάς μπορεί να είναι κάποιος, σαν τον Καραγκιόζη, που είναι ντυμένος σαν ζητιάνος; Μα και ο ίδιος ο Οδυσσέας δεν μεταμορφώθηκε σε ζητιάνο από την Αθηνά, προκειμένου να μπει στο παλάτι και να δει τα όσα συνέβαιναν στον οίκο του; Για να μπορέσει κάποιος να είναι πρώτος ανάμεσα στους άλλους, πρέπει να είναι ο υπηρέτης του λαού. Ένας τέτοιος υπηρέτης είναι και ο Καραγκιόζης που, με την ταπεινή του τέχνη, προσφέρει τη χαρά και την ελπίδα στον κόσμο.
Ο Οδυσσέας, στο ομηρικό έπος, μετά τον μεγάλο πόλεμο, κάνει ένα μεγάλο ταξίδι και μας παρουσιάζονται οι περιπέτειές του. Τι ταξίδι έχει κάνει ο Καραγκιόζης που μένει μόνιμα σε μια σκηνή, ανάμεσα σε μια παράγκα και ένα σεράι και σε ποιο πόλεμο έχει συμμετάσχει;
Η ζωή μας είναι μια μάχη που τη δίνουμε για όσα πιστεύουμε και αγωνιζόμαστε να νικήσουμε. Πολεμάμε για μια «ωραία Ελένη», αυτό που θεωρούμε εμείς όμορφο στη ζωή μας. Μετά τη μάχη αναλογιζόμαστε πως αυτή η ομορφιά για την οποία αγωνιστήκαμε ίσως να μην ήταν αυτή που ζητούσαμε. Αντιλαμβανόμαστε πως οι πραγματικές αξίες της ζωής βρίσκονται εκεί που μεγαλώσαμε, στην πατρίδα μας, στην «Ιθάκη». Μετά από αυτήν τη συνειδητοποίηση ξεκινά το ταξίδι του καθενός. Δεν είναι εύκολο να επιστρέψουμε στη βάση μας. Μάγισσες μας πλανεύουν, τέρατα φράζουν το δρόμο μας, το τραγούδι των «Σειρήνων» μας καλεί. Μα και σαν καταφέρουμε να επιστρέψουμε στην «πατρίδα», εκεί πρέπει να αντιμετωπίσουμε τους «μνηστήρες». Αυτούς που λυμαίνονται την περιουσία μας και έχουν σκοπό να πάρουν το «άλλο μας μισό», που μας περιμένει καρτερικά να επιστρέψουμε, την «Πηνελόπη».
Ο Καραγκιόζης συμβολίζει τον απλό άνθρωπο και τη δική του Οδύσσεια. Σ’ έναν πόλεμο βρίσκεται ο καμπούρης κάθε μέρα για την αναζήτηση της δικής του «ομορφιάς». Ποια είναι αυτή; Ο καμπούρης συνέχεια αναφέρει πως πεινά και όσο και να φάει παραμένει νηστικός. Γιατί συμβαίνει αυτό; Γιατί το φαγητό που ζητά ο Καραγκιόζης δεν είναι μόνο αυτό που συντηρεί το σώμα. Για να χορτάσει ο άνθρωπος, θα πρέπει να θρέψει το «μέσα» του. Έτσι, ενώ ο «πόλεμος» στον μπερντέ γίνεται κάθε μέρα για την πραγματική τροφή, ο Καραγκιόζης ψάχνει να βρει και την «εσωτερική» τροφή, αυτήν που θα χορτάσει την ψυχή του. Για αυτό, ο καημένος ο καμπούρης, πάντα πεινά. Για να χορτάσει, θα πρέπει να κάνει ένα «εσωτερικό» ταξίδι.
Ο Καραγκιόζης αποτελεί τον αέναο σύντροφο για την εσωτερική μας αναζήτηση, για το ταξίδι στη δική μας «Ιθάκη». Ποια είναι αυτή; Η χαμένη παιδική μας ηλικία. Ο ξυπόλητος φροντίζει, με τη σοφία του, να διώξει από τη ζωή μας τα περιττά και να μας δείξει τον δρόμο της επιστροφής. Μα σαν επιστρέψουμε στην πατρίδα, εκεί θα συναντήσουμε τους «μνηστήρες». Τότε πρέπει να δώσουμε την τελική μάχη, για να κατακτήσουμε την πραγματική ευτυχία.
Ποιοι είναι όμως οι «μνηστήρες»; Αυτοί που μας πάνε πίσω. Αυτοί που λυμαίνονται την περιουσία μας, οικονομική και πνευματική. Για τον κάθε άνθρωπο μπορεί να είναι κάτι διαφορετικό. Οι «τοξικοί» άνθρωποι, οι λανθασμένες πεποιθήσεις, οι επιλογές που (από φόβο;) κάναμε στη ζωή μας. Για την κοινωνία που πηγαίνει «κατά διαόλου» οι «μνηστήρες» είναι όσοι μας κυβερνούν και κλέβουν το «έχει» μας. Η πιστή Πηνελόπη δίνει το τόξο στον Οδυσσέα, για να ξεπεράσει τη δοκιμασία και να τους σαϊτεύσει. Ο Καραγκιόζης στον μπερντέ τους χτυπά με το ποτιστήρι. Το τίμημα που πληρώνει ο καμπούρης, για αυτήν τη μάχη, είναι να μένει στην παράγκα του, φτωχός και τριπλομπαλωμένος, αλλά ευτυχισμένος.
Είναι μεγάλη υπόθεση να μπορείς να ταξιδεύεις. Είναι σημαντικό να μπορείς να παρατηρείς. Είναι σπουδαίο να έχεις χρόνο να σκέφτεσαι. Η τέχνη μπορεί να σε βοηθήσει να κάνεις αυτό το «εσωτερικό ταξίδι», σαν ένας άλλος Οδυσσέας. Ο Καραγκιόζης μπορεί να σε βοηθήσει να βρεις την «Ιθάκη» στην παιδική σου ηλικία. Χρειάζεσαι το πανί του μπερντέ για το καράβι σου. Θέλεις ούριους ανέμους, γιατί ο Ποσειδώνας δεν ξέρεις πότε θα σηκώσει τα κύματα, για να τσακίσει τη σχεδία σου. Αλλά ακόμα και τότε, στις δυσκολίες, πρέπει να σηκώνεις το κεφάλι και να συνεχίζεις. Όπως κάνει ο Οδυσσέας. Όπως κάνει ο Καραγκιόζης.
*Ο Απόστολος Δομτζίδης είναι καραγκιοζοπαίχτης (talesofkaragiozis.gr).
