Η Ελλάδα διαθέτει πλέον τον πρώτο πλήρη χάρτη ενεργών σεισμικών ρηγμάτων, αποτέλεσμα συνεργασίας του Εθνικού Αστεροσκοπείου Αθηνών (ΕΑΑ) με επιστήμονες από τη Νέα Ζηλανδία. Το έργο βασίστηκε σε υψηλής ανάλυσης Ψηφιακά Μοντέλα Εδάφους (DEMs) από το Ελληνικό Κτηματολόγιο, επιτρέποντας την ακριβή αποτύπωση και ταξινόμηση των σεισμικών ρηγμάτων που διαμορφώνουν το ανάγλυφο της χώρας. Η βάση δεδομένων, με την ονομασία AFG (Active Faults Greece), δημοσιεύθηκε στο επιστημονικό περιοδικό Nature και αποτελεί το πρώτο πλήρες σύστημα χαρτογράφησης που στηρίζεται αποκλειστικά στη μορφολογία του εδάφους.
Συνολικά, στην Ελλάδα καταγράφονται 3.815 ίχνη ρηγμάτων, οργανωμένα σε 892 μεμονωμένα ρήγματα, με περισσότερα από τα μισά να χαρτογραφούνται για πρώτη φορά. Κάθε ρήγμα ταξινομείται ως ενεργό, πιθανώς ενεργό ή αβέβαιο, ανάλογα με τη δραστηριότητά του και τα διαθέσιμα στοιχεία. Τουλάχιστον 2.000 ίχνη χαρακτηρίζονται ενεργά και περίπου 1.600 ως πιθανώς ενεργά.
Τρεις κατηγορίες
σεισμικών ρηγμάτων
Η επιστημονική ομάδα κατηγοριοποιεί τα ρήγματα με βάση τη δραστηριότητά τους:
- Ενεργό: Όταν το ανάγλυφο δείχνει σαφή σημάδια πρόσφατης παραμόρφωσης.
- Πιθανώς ενεργό: Όταν το ρήγμα είναι ορατό αλλά η δραστηριότητα δεν αποδεικνύεται ξεκάθαρα.
- Αβέβαιο: Όταν απαιτούνται περισσότερες παρατηρήσεις για να επιβεβαιωθεί η ύπαρξή του.
Ακόμα, ίχνη που μοιάζουν με «μαχαίρι» υποδηλώνουν δραστηριότητα της τελευταίας 10.000ετίας, ενώ πιο «μαλακά» αποτυπώματα παραπέμπουν σε παλαιότερες σεισμικές διεργασίες.
Τι αποκαλύπτει ο χάρτης για τη Λακωνία
Στην κεντρική και ανατολική Λακωνία (Δ. Ευρώτας και Μονεμβασίας), μέχρι και τα νότια-ανατολικά τμήματα του Δ. Σπάρτης, σύμφωνα με τον διαδραστικό χάρτη της AFG, εντοπίζονται αρκετά -διάσπαρτα- ενεργά ρήγματα, ενώ στη χερσόνησο της Μάνης εμφανίζονται ρήγματα που χαρακτηρίζονται ως πιθανώς ενεργά. Ενεργά ρήγματα διακρίνονται και στην Ελαφόνησο, στα νότια κυρίως τμήματα του νησιού. Αυτές οι δομές επηρεάζουν ποτάμια, κοιλάδες και όρια ορεινών όγκων, αναδεικνύοντας τις συνεχιζόμενες γεωλογικές διεργασίες στην περιοχή.
Στον χάρτη αποτυπώνεται, βεβαίως, κι ένα από τα πιο γνωστά και ιστορικά ρήγματα της περιοχής, αυτό του Ταϋγέτου, το οποίο έχει μήκος τουλάχιστον 100 χλμ. και ξεκινά από τον Ταΰγετο, διέρχεται από το ύψος του Μυστρά και της Σπάρτης, και καταλήγει στη Μεγαλόπολη. Το ρήγμα αυτό συνδέεται με τον καταστροφικό σεισμό του 464 πΧ, ο οποίος εκτιμάται ότι είχε ένταση περίπου 7 βαθμών της Κλίμακας Ρίχτερ και προκάλεσε περίπου 20.000 θανάτους, καταστρέφοντας την αρχαία Σπάρτη. Αν και δεν έχει δώσει μεγάλους σεισμούς εδώ και χιλιετίες, το ρήγμα παραμένει ενεργό και παρακολουθείται στενά. Βέβαια, σύμφωνα με άλλες επιστημονικές θεωρίες, το εν λόγω ρήγμα -ή τμήμα αυτού- ενεργοποιήθηκε δύο έως τρεις φορές κατά τον 19ο αιώνα και ακόμα μια στα πρώτα χρόνια του 20ου, συγκεκριμένα το 1926.
Ο χάρτης επιτρέπει την αλληλεπίδραση και τη λεπτομερή εξερεύνηση κάθε ρήγματος, με πληροφορίες για το μήκος, τη δραστηριότητα και τη γεωμορφολογία τους.
Πώς δημιουργήθηκε η AFG
Η καινοτομία της AFG έγκειται στη χρήση των DEMs, που επιτρέπουν τρισδιάστατη αναπαράσταση της επιφάνειας της γης με πρωτοφανή ακρίβεια. Μέσω ειδικών αναλύσεων φωτισμού και κλίσεων, οι επιστήμονες μπόρεσαν να εντοπίσουν γεωμορφολογικές ενδείξεις, όπως αλλαγές πορείας ποταμών ή τριγωνικά μέτωπα σε πλαγιές, οι οποίες υποδεικνύουν την ύπαρξη τεκτονικών ρηγμάτων ακόμη και όταν αυτά καλύπτονται από βλάστηση ή οικισμούς. Οι ερευνητές τονίζουν ότι η τεχνολογία από μόνη της δεν αρκεί, καθώς απαιτείται γεωλογική εμπειρία για τον σωστό διαχωρισμό ενός τεκτονικού ίχνους από φυσικές δομές διάβρωσης.
Σημασία για τον πολίτη και τις υποδομές
Η χαρτογράφηση των ενεργών ρηγμάτων έχει πρακτική σημασία για τον σχεδιασμό κρίσιμων υποδομών όπως δρόμοι, γέφυρες, φράγματα και ενεργειακές εγκαταστάσεις. Παράλληλα, η γνώση της ύπαρξης ρηγμάτων συμβάλλει στην πρόληψη και την προστασία των πολιτών, προσφέροντας δυνατότητα έγκαιρης εκτίμησης των περιοχών υψηλού σεισμικού κινδύνου.
Σύμφωνα με τη Δρ. Βασιλική Μουσλοπούλου, ερευνήτρια του Γεωδυναμικού Ινστιτούτου του ΕΑΑ, ο νέος χάρτης δεν αποτελεί απλώς επιστημονικό εργαλείο, καθώς όπως παρατηρεί, «οι οδικοί άξονες, οι γέφυρες, τα φράγματα και οι ενεργειακές εγκαταστάσεις πρέπει να σχεδιάζονται γνωρίζοντας τη διασπορά των ενεργών σεισμικών πηγών». Από πλευράς του, ο Δρ. John Begg, βασικός συντελεστής της AFG, επισημαίνει πως «η αξιοπιστία του εγχειρήματος στηρίζεται στον συνδυασμό σύγχρονης τεχνολογίας με δεκαετίες γεωλογικής έρευνας».
Η AFG είναι δημόσια προσβάσιμη μέσω διαδικτυακού χάρτη, δίνοντας σε κάθε ενδιαφερόμενο τη δυνατότητα να εντοπίσει ενεργά και πιθανώς ενεργά ρήγματα στην περιοχή που τον ενδιαφέρει, με τη Λακωνία να αναδεικνύεται μεταξύ των περιοχών υψηλού σεισμικού ενδιαφέροντος. Η πρωτοβουλία εκτός από την αξιοποίησή της στην Ελλάδα, μπορεί να αποτελέσει πρότυπο και για άλλες σεισμογενείς χώρες που επιθυμούν να αξιοποιήσουν τα ψηφιακά ανάγλυφα για τον εντοπισμό ρηγμάτων και την ενίσχυση της ασφάλειας των πολιτών και των υποδομών.
