Οι υπεραιωνόβιες ελιές του Δήμου Μονεμβασίας αποτελούν ένα σπάνιο μωσαϊκό φυσικής και ιστορικής κληρονομιάς, που εκτείνεται σε ολόκληρη την ανατολική πλευρά του δήμου. Από τη Συκιά και την Αγγελώνα έως τον Άγιο Ιωάννη Μονεμβασίας και τον Γέρακα, τα δέντρα αυτά δεν είναι απλώς εντυπωσιακά μνημεία της φύσης, είναι ζωντανά ίχνη μιας αδιάλειπτης ανθρώπινης παρουσίας που χρονολογείται, σύμφωνα με τα διαθέσιμα στοιχεία, ήδη από τα Μυκηναϊκά χρόνια.

Το πραγματικά ξεχωριστό στοιχείο των συγκεκριμένων ελαιόδεντρων δεν είναι μόνο η ηλικία ή το μέγεθός τους, αλλά η συγκέντρωσή τους. Σε επιμέρους περιοχές η πυκνότητα είναι εντυπωσιακή: στη θέση «Καλογερίνα» του Αγίου Ιωάννη εντοπίζονται 30 με 40 τέτοια δέντρα, στη Συκιά 15 με 20, ενώ στην Αγγελώνα, στις θέσεις «Μαραγκό», «Γούρνα» και «Άγιος Κωνσταντίνος», υπολογίζονται 40 με 50, ορισμένες μάλιστα εντός περιοχών Natura. Πρόκειται για ποικιλίες ντόπιες, γνωστές ως «Αθηνοελιές» ή «Κατσουλέρη», αλλά και «Ασπροελιές» («Μουρτολιές» ή «Σμυρτολιές» σε άλλα μέρη της Λακωνίας), ποικιλίες άρρηκτα δεμένες με την αγροτική παράδοση του τόπου.

Παρά την αδιαμφισβήτητη αξία τους, καμία επίσημη αρχή δεν έχει έως σήμερα προχωρήσει στην οργανωμένη ανάδειξη και προστασία αυτών των φυσικών μνημείων. Δεν υπάρχει καταγραφή, αξιολόγηση ή σήμανση, ενώ κάθε χρόνο αρκετά δέντρα καταστρέφονται εξαιτίας ανθρώπινων παρεμβάσεων και αδιαφορίας. Ο κίνδυνος απώλειας ενός ανεκτίμητου αποθέματος πολιτιστικής και περιβαλλοντικής κληρονομιάς είναι πλέον υπαρκτός.

Την ίδια ώρα, συζητήσεις γύρω από «το αρχαιότερο» ή «το μεγαλύτερο» ελαιόδεντρο της Πελοποννήσου ή της Ελλάδας παραμένουν αυθαίρετες, καθώς καμία επιστημονική μέθοδος προσδιορισμού ηλικίας ή μεγέθους δεν θεωρείται απολύτως ακριβής. Επιπλέον, το μέγεθος από μόνο του δεν αποτελεί ασφαλές κριτήριο παλαιότητας. Μια ελιά σε άγονο, εγκαταλελειμμένο έδαφος μπορεί να αναπτυχθεί με εντελώς διαφορετικό ρυθμό σε σχέση με μια άλλη που καλλιεργείται συστηματικά σε εύφορη γη. Χαρακτηριστικό παράδειγμα αποτελούν οι ελιές στον Γέρακα, όπου η αναπτυξιακή πορεία των δέντρων επηρεάζεται άμεσα από το άνυδρο και σκληρό περιβάλλον.

Μπροστά σε αυτή την πραγματικότητα, η ανάγκη συντονισμένης δράσης είναι επιτακτική. Η καταγραφή, σήμανση και προστασία των υπεραιωνόβιων ελαιόδεντρων του Δήμου Μονεμβασίας δεν αποτελεί πολυτέλεια. Είναι υποχρέωση απέναντι στην ιστορία, τη φύση και τις επόμενες γενιές. Αντί για «μεγάλα λόγια», αυτό που απαιτείται είναι «μεγάλα έργα»: ουσιαστικές παρεμβάσεις διατήρησης και ανάδειξης και προστασίας των άπειρων φυσικών και πολιτιστικών μνημείων που αφθονούν στην περιοχή.