Επιμέλεια: Νίκος Ι. Καρμοίρης

 Η Σπάρτη δεν είναι απλώς μια πόλη με βαρύ ιστορικό όνομα· είναι ένα ζωντανό παλίμψηστο της ελληνικής ιστορίας. Αποτελεί ίσως μια από τις ελάχιστες πόλεις της Ελλάδας όπου, μέσα σε λίγα μόλις τετραγωνικά χιλιόμετρα, ο επισκέπτης έχει τη μοναδική ευκαιρία να «περπατήσει» σε όλες τις ιστορικές περιόδους του Ελληνισμού. Από την ένδοξη αρχαιότητα και τα επιτεύγματα του Λεωνίδα και του Λυκούργου, μέχρι τους Βυζαντινούς αντίλαλους της στέψης του τελευταίου Αυτοκράτορα του Βυζαντίου Κωνσταντίνου Παλαιολόγου, και από εκεί στη δημιουργία της νεότερης Ελλάδας, όταν η πόλη επανασχεδιάστηκε και ιδρύθηκε εκ του μηδενός με Βασιλικό Διάταγμα του Όθωνα το 1834.

 Αυτή η αδιάλειπτη ιστορική συνέχεια καθρεφτίζεται με τον καλύτερο τρόπο στους μουσειακούς της χώρους. Ένα σύνολο από μουσεία και εστίες πολιτισμού -άλλα διεθνούς φήμης και άλλα «κρυμμένα διαμάντια»- συνθέτουν ένα ψηφιδωτό γνώσης, τέχνης και μνήμης που περιμένει ντόπιους κι επισκέπτες να το ανακαλύψουν. Κάποια από αυτά, μάλιστα, διαθέτουν το προνόμιο να αποτελούν τα πρώτα του είδους τους σε επαρχιακή πόλη του σύγχρονου κράτους, μετά από εκείνα της Αθήνας.

 Ένα αφιέρωμα του «ΛΤ plus+» στους χώρους πολιτισμού του δήμου της λακωνικής πρωτεύουσας, με αφορμή τη 18η Μαΐου, Διεθνή Ημέρα Μουσείων.

1. Αρχαιολογικό Μουσείο Σπάρτης

Αποτελεί το πρώτο επαρχιακό αρχαιολογικό μουσείο της Ελλάδας, το οποίο οικοδομήθηκε το 1874 σε σχέδια του αρχιτέκτονα Γ. Κατσαρού. Ο ιστορικός πυρήνας του μουσείου, ωστόσο, οφείλεται στον πρωτοπόρο Έφορο Αρχαιοτήτων Παναγιώτη Σταματάκη. Το 1872, με δική του επιμονή, κατάφερε να περισυλλέξει από διάφορες οικίες της περιοχής 288 αρχαία αντικείμενα προκειμένου να τα διασώσει, δημιουργώντας την πρώτη πολύτιμη συλλογή που υποδέχθηκε το κτίριο όταν άνοιξε το 1876. Σήμερα, στις επτά αίθουσές του φιλοξενούνται εκατοντάδες ευρήματα από την επαρχία Λακεδαίμονος και την ευρύτερη Λακωνία, τα οποία καλύπτουν μια τεράστια χρονική περίοδο, από τους νεολιθικούς μέχρι τους ύστερους ρωμαϊκούς χρόνους. Τη σπουδαιότερη θέση κατέχουν τα εντυπωσιακά αναθήματα από τα μεγάλα ιερά της πόλης, όπως της Ορθίας Αρτέμιδος –με τις χαρακτηριστικές αναθηματικές πήλινες μάσκες και τα μολύβδινα ειδώλια–, της Χαλκιοίκου Αθηνάς, του Αμυκλαίου Απόλλωνος και του Μενελαείου. Ο επισκέπτης θα σταθεί με δέος μπροστά στο περίφημο άγαλμα του Σπαρτιάτη πολεμιστή, γνωστό παγκοσμίως ως προτομή του Λεωνίδα, στην εντυπωσιακή αμφίγλυφη πυραμιδοειδή στήλη με ζεύγη μορφών, όπως η Ελένη και ο Μενέλαος, αλλά και στα περίτεχνα ρωμαϊκά ψηφιδωτά δάπεδα που κοσμούσαν τις πολυτελείς οικίες της εποχής [Λυκούργου & Αγίου Νίκωνος]

2. Μουσείο Ελιάς και Ελληνικού Λαδιού

Στεγασμένο στο ανακαινισμένο κτίριο της παλιάς Ηλεκτρικής Εταιρείας Σπάρτης, το Μουσείο του Πολιτιστικού Ιδρύματος Ομίλου Πειραιώς αποτελεί ένα από τα πιο σύγχρονα, πρωτότυπα και διαδραστικά μουσεία της χώρας. Ο επισκέπτης ξεκινά ένα μοναδικό ταξίδι που αναδεικνύει την άρρηκτη σύνδεση της ελιάς με την ταυτότητα της Ελλάδας. Στον επάνω όροφο, ξεχωρίζουν τα σπάνια απολιθωμένα φύλλα ελιάς από τη Σαντορίνη, ηλικίας 50.000-60.000 ετών. Εκεί παρουσιάζεται επίσης η σημασία του δέντρου στην τέχνη, τη θρησκεία, τη διατροφή, τη φροντίδα του σώματος, καθώς και η χρήση του λαδιού στη σαπωνοποιία, με ειδική ενότητα για την οικιακή παρασκευή σαπουνιού. Στον κάτω όροφο, η εξέλιξη της τεχνολογίας ζωντανεύει μέσα από ακριβή αντίγραφα προϊστορικών, ελληνιστικών και βυζαντινών πιεστηρίων. Στον υπαίθριο χώρο, το σκηνικό συμπληρώνουν τρία αυθεντικά ελαιοτριβεία (ένα ζωοκίνητο, ένα υδροκίνητο και ένα μηχανοκίνητο ντίζελ), τα οποία προσφέρουν μια μοναδική βιωματική εμπειρία στους επισκέπτες. [Όθωνος-Αμαλίας 129]

3. Οικία των Ψηφιδωτών

Αποτελεί έναν ξεχωριστό, υπερσύγχρονο μουσειακό χώρο που αποδόθηκε στο ευρύ κοινό το 2021, ύστερα από πρωτοβουλία του πρώην υπουργού Ι. Βαρβιτσιώτη και με αποκλειστική δωρεά του Ιδρύματος Σταύρος Νιάρχος. Το κτίριο προστατεύει δύο από τα πιο εντυπωσιακά ρωμαϊκά ψηφιδωτά δάπεδα της Σπάρτης. Το ψηφοθέτημα της «Αρπαγής της Ευρώπης» (β’ μισό 3ου αι. μ.Χ.) ανακαλύφθηκε τυχαία το 1872 στον κήπο ιδιωτικής ιδιοκτησίας και αποτελεί το πρώτο ψηφιδωτό που ήρθε στο φως στη νεοϊδρυθείσα πόλη. Λίγα χρόνια αργότερα (1884), σε διπλανή ιδιοκτησία –όπου λειτουργούσε οιναποθήκη– αποκαλύφθηκε το ψηφιδωτό με τον «Ορφέα που παίζει λύρα και σαγηνεύει τα ζώα» (αρχές 4ου αι. μ.Χ.). Τα δύο περίτεχνα αυτά έργα διακόσμουσαν πολυτελείς ρωμαϊκές επαύλεις της πόλης και η άμεση κατασκευή στεγάστρων στα τέλη του 19ου αιώνα υπήρξε καταλυτική για τη διάσωσή τους. Βασικό χαρακτηριστικό του σύγχρονου κτιρίου είναι τα μεγάλα του παράθυρα, χάρη στα οποία οι περαστικοί μπορούν να θαυμάσουν τα ψηφιδωτά και να φανταστούν τις ιστορίες τους 24 ώρες το 24ωρο! [Κων/νου Παλαιολόγου 108 & Διοσκούρων]

4. Κουμαντάρειος Πινακοθήκη Σπάρτης

Η Κουμαντάρειος Πινακοθήκη άνοιξε τις πύλες της το 1982 και κατέχει μια ξεχωριστή πρωτιά: αποτελεί το πρώτο παράρτημα της Εθνικής Πινακοθήκης εκτός Αθηνών. Στεγάζεται σε ένα εντυπωσιακό νεοκλασικό αρχοντικό των αρχών του 20ού αιώνα –την πρώην «οικία Βαλασάκη»– , το οποίο δωρήθηκε, μαζί με τη σπουδαία συλλογή του φιλότεχνου Ιωάννη Κουμάνταρου, από τα παιδιά του, Ντόλλυ Γουλανδρή και Γεώργιο Κουμάνταρο. Στο ισόγειο, ο επισκέπτης μπορεί να θαυμάσει την προσωπική συλλογή του δωρητή με έργα Ευρωπαίων ζωγράφων. Στον όροφο, η μόνιμη έκθεση περιλαμβάνει πάνω από 80 έργα ζωγραφικής και γλυπτικής, προσφέροντας ένα μοναδικό διάγραμμα της ιστορίας της νεοελληνικής τέχνης. Ανάμεσά τους ξεχωρίζουν δημιουργίες κορυφαίων καλλιτεχνών, όπως οι Βρυζάκης, Λύτρας, Γύζης, Παρθένης, Τσαρούχης και Μόραλης. Παράλληλα, η Πινακοθήκη διοργανώνει σημαντικές περιοδικές εκθέσεις και πλούσια εκπαιδευτικά προγράμματα, αποτελώντας τον βασικό εικαστικό πνεύμονα της πόλης. [Κων/νου Παλαιολόγου 123 & Θερμοπυλών]

5. Μανουσάκειο Μουσείο Αστικού και Λαϊκού Βίου

Ένα αυθεντικό ταξίδι στον χρόνο, στην ιστορία και στην καθημερινότητα της Σπάρτης των αρχών του 20ού αιώνα. Το μουσείο προέρχεται από τη σπουδαία δωρεά του αείμνηστου Λεωνίδα Μανουσάκη προς τον Δήμο Σπάρτης (1996) και στεγάζεται στο υπέροχο διώροφο νεοκλασικό οίκημα της οικογένειας, επί της οδού Ανανίου. Το Μανουσάκειο πληροί όλες τις σύγχρονες μουσειολογικές προδιαγραφές, λειτουργώντας όχι ως ένας στατικός χώρος επίδειξης, αλλά ως ζωντανός οργανισμός. Μέσα από πιστές αναπαραστάσεις των εσωτερικών χώρων μιας αστικής κατοικίας, εκθέσεις και προβολές πολυμέσων, ο επισκέπτης έχει την ευκαιρία να «γευτεί» την οικογενειακή και κοινωνική ζωή των ανθρώπων που κατοίκησαν τη νέα πόλη. Στις συλλογές του διασώζεται η αυθεντική οικοσκευή, πλούσιος ρουχισμός και ενδυμασίες, κεντήματα, υαλικά, σπάνιο φωτογραφικό αρχείο, ιστορικά κειμήλια (όπως ένα οθωμανικό λάβαρο), καθώς και μια αξιόλογη λαογραφική συλλογή. [Ανανίου 13]

6. Μουσείο Νεότερης Σπάρτης

Στεγασμένο στο πανέμορφο νεοκλασικό κτίριο της Πνευματικής Εστίας Σπάρτης, στο κέντρο της πόλης, το μουσείο αυτό, μέλος του Διεθνούς Συμβουλίου Μουσείων – ICOM, δημιουργήθηκε από τον Δήμο Σπάρτης και την Πνευματική Εστία για να διασώσει και να προβάλει τη σύγχρονη ιστορία του τόπου. Μέσα από τα πλούσια εκθέματά του, παρουσιάζεται η εξελικτική πορεία της νέας Σπάρτης σε ένα σύγχρονο αστικό κέντρο της Πελοποννήσου. Η μουσειακή έκθεση αρχίζει με αναφορές στη Φιλική Εταιρεία, στην Επανάσταση του 1821 και σε οικογένειες του Μυστρά που αργότερα συγκαταλέγονται μεταξύ των πρώτων οικιστών της Σπάρτης. Ο επισκέπτης μπορεί να δει από κοντά το ιστορικό Διάταγμα του βασιλιά Όθωνα (1834) για την ανίδρυση της Σπάρτης, τα πρώτα πολεοδομικά και αρχιτεκτονικά σχέδια, παραδοσιακές φορεσιές, καθώς και σπάνια έγγραφα που αποτυπώνουν την οικιστική, κοινωνική και πολιτιστική εξέλιξη της λακωνικής πρωτεύουσας έως τον 21ο αιώνα. Αξίζει να σημειωθεί πως η δημιουργία αυτού του ξεχωριστού χώρου αποτέλεσε προσωπικό όραμα του αείμνηστου φωτογράφου, προέδρου της ΠΕΣ και πνευματικού ανθρώπου Νίκου Β. Γεωργιάδη, ο οποίος υπήρξε η «ψυχή» του εγχειρήματος, ενώ η μουσειολογική του οργάνωση φέρει την πολύτιμη επιστημονική σφραγίδα και καθοδήγηση του αείμνηστου, κορυφαίου αρχαιολόγου, Άγγελου Δεληβορριά. [Λυκούργου 82 & Χαμαρέτου]

7. Αρχείο Νικηφόρου Βρεττάκου

Αφιερωμένο στον μεγάλο Λάκωνα ποιητή της αγάπης και της ειρήνης, το Αρχείο εγκαινιάστηκε τον Δεκέμβριο του 2000, εκπληρώνοντας την επιθυμία που είχε εκφράσει ο ίδιος ο Νικηφόρος Βρεττάκος λίγες μόλις ημέρες πριν από τον θάνατό του, το καλοκαίρι του 1991. Ο μουσειακός χώρος στεγάζεται στη Δημόσια Κεντρική Βιβλιοθήκη Σπάρτης, ύστερα από την παραχώρηση του υλικού από τη σύζυγο και τα παιδιά του ποιητή. Στον ειδικά διαμορφωμένο χώρο, ο επισκέπτης μπορεί να δει από κοντά τα χειρόγραφά του, την εκτενή οικογενειακή και προσωπική του αλληλογραφία, τα βραβεία και τις τιμητικές του διακρίσεις, καθώς και το μεγαλύτερο μέρος της προσωπικής του βιβλιοθήκης, αποτελούμενο από 4.500 βιβλία. Ιδιαίτερο στοιχείο αποτελεί η προσπάθεια πιστής αναπαράστασης του γραφείου του, με τα αυθεντικά έπιπλα που χρησιμοποιούσε, τους αγαπημένους του πίνακες και γκραβούρες, καθώς και πλούσιο φωτογραφικό υλικό που καλύπτει τη ζωή του σπουδαίου Λάκωνα δημιουργού. [ΔΚΒΣ, Λυκούργου 135]

8. Μουσείο Εκκλησιαστικής Τέχνης ΙΜΜΣ

Οι θρησκευτικοί θησαυροί της Λακωνίας έχουν το δικό τους «σπίτι». Το μουσείο, που ιδρύθηκε στις αρχές της δεκαετίας του 1990 με πρωτοβουλία του Μητροπολίτη Μονεμβασίας και Σπάρτης κ. Ευσταθίου, στεγάζεται σε κτίριο της οικίας Μητρόπολης, ακριβώς απέναντι από τον επιβλητικό Μητροπολιτικό Ναό της Ευαγγελίστριας. Φιλοξενεί εξαιρετικά δείγματα βυζαντινής και μεταβυζαντινής τέχνης που αναδεικνύουν το υψηλό επίπεδο της καλλιτεχνικής δημιουργίας της περιοχής. Στις προθήκες του περιλαμβάνονται σπάνιες φορητές εικόνες, ιερά λειτουργικά σκεύη, έργα αργυροχρυσοχοΐας και περίτεχνα χρυσοκέντητα άμφια. Ιδιαίτερη θέση στη συλλογή κατέχουν οι εντυπωσιακοί εικονογραφημένοι χειρόγραφοι κώδικες, προερχόμενοι κυρίως από τα σπουδαία εργαστήρια αντιγραφής της ιστορικής Μονής των Αγίων Τεσσαράκοντα Μαρτύρων και της Μονής Ζερμπίτσας. Όλα αυτά τα πολύτιμα κειμήλια έχουν συγκεντρωθεί από διάφορους ναούς και μονές της Ιεράς Μητροπόλεως Μονεμβασίας και Σπάρτης, συνθέτοντας ένα μοναδικό σκηνικό της εκκλησιαστικής ιστορίας του τόπου [Λυσάνδρου 3]

Από τη Σπάρτη προς τον Μυστρά

  Η περιήγηση στον πολιτιστικό πλούτο της περιοχής, ωστόσο, δεν σταματά στα όρια της σύγχρονης πόλης. Σε απόσταση αναπνοής, οδικώς προς τα δυτικά, ο επισκέπτης συναντά τον ξακουστό Μυστρά, την ιστορική πρωτεύουσα του Δήμου Σπάρτης, όπου ο πολιτισμός συνεχίζει να τον εκπλήσσει με δύο πολύ διαφορετικά, αλλά εξίσου σημαντικά μουσεία:

9. Μουσείο Φωτογραφικών Μηχανών Τάκη Αϊβαλή

Μια έκπληξη παγκοσμίου βεληνεκούς κρύβεται στον Μυστρά. Το μουσείο φιλοξενεί την ιδιωτική συλλογή του διακεκριμένου Λάκωνα φωτογράφου Τάκη Αϊβαλή, την οποία δώρισε στον Δήμο. Η εκπληκτική αυτή συλλογή κατάφερε μάλιστα να κατακτήσει επίσημα μια θέση στο Βιβλίο των Ρεκόρ Γκίνες (το 2001) ως η μεγαλύτερη ιδιωτική συλλογή του είδους της στον κόσμο. Στις προθήκες της περιλαμβάνονται περίπου 1.000 φωτογραφικές μηχανές που αποτυπώνουν την εξέλιξη της τεχνολογίας. Ανάμεσά τους ξεχωρίζουν σπάνια και μοναδικά κομμάτια: γιγάντιες ξύλινες μηχανές στούντιο με φυσούνα, αμερικανικές μηχανές αεροπορίας από τον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο, και μικροσκοπικές κατασκοπευτικές κάμερες.

10. Μουσείο Αρχαιολογικού Χώρου Μυστρά

Στεγασμένο στη δυτική πτέρυγα της βόρειας αυλής του Αγίου Δημητρίου, της Μητρόπολης του βυζαντινού Μυστρά, μέσα στην καστροπολιτεία, το μουσείο αυτό ιδρύθηκε το 1952 από τον σπουδαίο βυζαντινολόγο Νικόλαο Δρανδάκη. Αποτελεί ιδανική στάση της περιήγησης στον Μυστρά, καθώς στις αίθουσές του εκτίθενται πολύτιμα ευρήματα από τα χρόνια της βυζαντινής ακμής. Τα σπάνια εκθέματά του, όπως μαρμάρινα ανάγλυφα, νομίσματα, κομμάτια από πολύτιμα μεταξωτά και χρυσοκέντητα ενδύματα, κοσμήματα κ.ά., συνθέτουν το μεγαλείο του Δεσποτάτου του Μορέως.

+1. Ένα μουσείο που χάθηκε...

  Δίπλα σε αυτούς τους σπουδαίους χώρους πολιτισμού της πόλης, αξίζει να κάνουμε μια τιμητική μνεία σε ένα «εναλλακτικό» ιδιωτικό μουσείο που δυστυχώς δεν υπάρχει πια. Ο λόγος για το Μουσείο «Κεραμεύς», το οποίο λειτούργησε από το 2006 σε ένα υπόγειο στο κέντρο της Σπάρτης, επί της οδού Κωνσταντίνου Παλαιολόγου 37, από τον αείμνηστο αιωνόβιο αγγειοπλάστη, Γιώργο Μαγγαλούση. Υπήρξε ένας ακούραστος εργάτης που με θρησκευτική ευλάβεια αφιέρωσε ολόκληρη τη ζωή του στην κεραμική τέχνη. Μέσα από τα εκθέματά του, παρουσιαζόταν η κεραμική παράδοση της Λακωνίας από την αρχαιότητα μέχρι τις μέρες μας. Στον αυτοσχέδιο αυτό χώρο, ο ίδιος ο δημιουργός του υποδεχόταν και ξεναγούσε με παροιμιώδες πάθος τους επισκέπτες, μοιραζόμενος τα μυστικά της τέχνης του και μετατρέποντας την περιήγηση σε ένα αναπάντεχο μάθημα ζωής. Δυστυχώς, έπειτα από τον θάνατό του, τον Ιανουάριο του 2016, το ιδιαίτερο αυτό μουσείο έπαυσε οριστικά τη λειτουργία του, αφήνοντας ωστόσο το δικό του ζεστό, ανθρώπινο αποτύπωμα στη νεότερη πολιτιστική ιστορία της λακωνικής πρωτεύουσας.

| Από την εβδομαδιαία έντυπη έκδοση «Λακωνικός Τύπος Plus+»

> Κυκλοφορεί κάθε Δευτέρα στα περίπτερα και στην πόρτα σας.