Επιμέλεια: Ιλέην Ρήγα
Μια ξενάγηση στον αρχαιολογικό χώρο των Αμυκλών ανέδειξε όχι μόνο τον μοναδικό Θρόνο του Απόλλωνα και τη λατρεία του Ιάκινθου, αλλά ένα ολόκληρο πολιτιστικό τοπίο που γεννήθηκε, μεταμορφώθηκε, λεηλατήθηκε, διασώθηκε και εξακολουθεί να αναζητά το παρελθόν του. Από τον προϊστορικό οικισμό και τα μυκηναϊκά ίχνη έως τα Ιακίνθια, τη ρωμαϊκή εποχή, τις βυζαντινές φάσεις και τη σύγχρονη αρχαιολογική έρευνα, ο λόφος της Αγίας Κυριακής δεν υπήρξε ποτέ απλώς ένας τόπος αρχαίων καταλοίπων. Γι’ αυτό και είναι αδύνατο να μιλήσει κανείς για το Αμυκλαίο χωρίς να παρασυρθεί από το μέγεθος της ιστορίας του. Η προσωπική μου γνωριμία με τον χώρο μού έδωσε την ευκαιρία να τον προσεγγίσω ακόμη πιο άμεσα, καθώς είχα την τύχη και την τιμή να ξεναγηθώ από τον αρχαιολόγο και καθηγητή μουσειολογίας Σταύρο Βλίζο, υπεύθυνο του Ερευνητικού Προγράμματος Αμυκλών, μαζί με τον πρόεδρο της Πνευματικής Εστίας, αρχιτέκτονα Γιώργο Γιαξόγλου. Λίγες ημέρες αργότερα, η ίδια ερευνητική ματιά μεταφέρθηκε στη ξενάγηση της Πνευματικής Εστίας, όπου ο κ. Βλίζος παρουσίασε τον χώρο όχι ως ένα στατικό κατάλοιπο του παρελθόντος, αλλά ως ένα τοπίο που συνεχίζει να αποκαλύπτει στρώματα μνήμης και να γεννά νέα ερωτήματα. Πολύτιμη είναι η συμβολή της Εφορείας Αρχαιοτήτων Λακωνίας στις εργασίες ανάδειξης, αλλά και της τοπικής κοινωνίας, με τους Φίλους του Αμύκλαιου, το δημοτικό σχολείο και την ενορία Αμυκλών να στηρίζουν έμπρακτα την προσπάθεια. Η Πνευματική Εστία, από την πλευρά της, παραμένει ανοιχτή στους μελετητές και στις συζητήσεις που μπορούν να οδηγήσουν τα επόμενα βήματα της έρευνας.
Το ερευνητικό πρόγραμμα ξεκίνησε το 2005 με τον Άγγελο Δεληβορριά, ενώ το 2014 κατατέθηκε η πρώτη μελέτη ανάδειξης, η οποία εγκρίθηκε από το ΚΑΣ. Στόχος ήταν να αποφευχθεί η αίσθηση αποξένωσης που μπορεί να προκαλεί ένας χώρος όπου ελάχιστα από τα αρχικά μνημεία παραμένουν ορατά. Αντί για ένα τοπίο που θα προκαλούσε μόνο «δέος της αρχαιότητας», επιδιώχθηκε μια σχέση οικειότητας, με ήπιες διαδρομές, σημεία στάσης και θέασης και πληροφοριακό υλικό, αξιοποιώντας το φυσικό περιβάλλον.
Από μικρή πόλη σε τόπο λατρείας
Η ιστορία του Αμυκλαίου δεν αρχίζει με τον Απόλλωνα. Ο λόφος της Αγίας Κυριακής κατοικήθηκε ήδη από την ύστερη νεολιθική περίοδο, ενώ τα ευρήματα δείχνουν ανθρώπινη δραστηριότητα από περίπου το 3000 π.Χ. Απολαξεύσεις στον βράχο, κυρίως γύρω από τη σημερινή εκκλησία και στις νότιες και ανατολικές πλαγιές, μαρτυρούν δωμάτια, ενώ κυκλικές οπές παραπέμπουν στην τοποθέτηση πίθων. Ο λόφος δεν ήταν εξαρχής ιερός τόπος, αλλά ένας οικισμός, μια μικρή πόλη της εποχής του Χαλκού.
Κατά τη μυκηναϊκή περίοδο, οι Αμύκλες συνδέονταν με το ανακτορικό κέντρο του Αγίου Βασιλείου, σημαντικό κέντρο της περιοχής με δραστηριότητα από την τρίτη χιλιετία έως περίπου τον 14ο-13ο αιώνα π.Χ. Η εικόνα αλλάζει δραματικά γύρω στον 13ο αιώνα π.Χ., όταν καταρρέουν τα μυκηναϊκά ανακτορικά κέντρα και εμφανίζεται ένα κενό στα αρχαιολογικά δεδομένα. Στις σύγχρονες ερμηνείες για αυτή την κρίση περιλαμβάνονται περιβαλλοντικοί και κοινωνικοί παράγοντες, ακόμη και μακρές περίοδοι ξηρασίας που θα μπορούσαν να επηρεάσουν την παραγωγή, την οικονομία και τη συνοχή των κοινωνιών.
Ύστερα από αυτή την παύση, γύρω στον 11ο αιώνα π.Χ., εμφανίζονται ειδώλια και αγγεία που παραπέμπουν σε θρησκευτική χρήση. Δεν υπάρχουν αντίστοιχα στοιχεία για σπίτια ή οργανωμένη οικονομική δραστηριότητα. Tο υλικό συγκεντρώνεται κυρίως γύρω από τελετουργικές πρακτικές. Έτσι, διαμορφώνεται η εικόνα ενός υπαίθριου, ανοικτού ιερού, χωρίς να έχει αποδειχθεί ακόμη η ύπαρξη συγκεκριμένου ναού. Η εγκαταλειμμένη πόλη μετατρέπεται σταδιακά σε τόπο λατρείας, ενώ τα ερείπια του προηγούμενου κόσμου παραμένουν μέσα στο νέο τοπίο. Από αυτή τη συνύπαρξη προκύπτει και η ερμηνευτική υπόθεση ότι η αρχική λατρεία μπορεί να συνδεόταν με την προγονολατρία. Δεν πρόκειται για οριστικά αποδεδειγμένο δεδομένο, αλλά για μια υπόθεση που εξακολουθεί να μελετάται.
Μέσα σε αυτό το βαθύ παρελθόν θ’ αναζητήσει αργότερα η Σπάρτη ένα σημαντικό κομμάτι της ταυτότητάς της. Η περιοχή συνδεόταν με τη μυκηναϊκή παράδοση, τον κόσμο του Μενελάου και της Τροίας. Έτσι ο λόφος γίνεται κατοικία, χώρος μνήμης, ιερό και τελικά ένας από τους σημαντικότερους τόπους της Σπάρτης.
Ο Θρόνος, ο Ιάκινθος και η γιορτή
που μετουσίωνε το πένθος σε ζωή
Αν υπάρχει ένα στοιχείο που καθιστά το Αμυκλαίο μοναδικό, αυτό είναι ο περίφημος Θρόνος του Απόλλωνα. Γύρω στο 500 π.Χ., οι Σπαρτιάτες ανέθεσαν στον Βαθυκλή από τη Μαγνησία της Ιωνίας τον σχεδιασμό ενός οικοδομήματος που θα περιέβαλλε ένα ήδη υπάρχον ξόανο του Απόλλωνα. Ο καλλιτέχνης συνδύασε ιωνικά και δωρικά στοιχεία, δημιουργώντας ένα οικοδόμημα σε σχήμα καθίσματος, μια αρχιτεκτονική σύλληψη χωρίς γνωστό αντίστοιχο. Ανάμεσα στα ιδιαίτερα μέλη του ξεχωρίζει ένα δωρικό-ιωνικό κιονόκρανο, σημαντικό τεκμήριο της σύνδεσης του χώρου με τα ευρήματα του Αρχαιολογικού Μουσείου Σπάρτης.
Το Αμυκλαίο, όμως, δεν είναι μόνο ο Θρόνος. Είναι κυρίως η συνύπαρξη του Απόλλωνα με τον Ιάκινθο. Το τεράστιο βάθρο του αγάλματος χρονολογείται περίπου στο 700 π.Χ., δείχνοντας ότι η λατρεία του Απόλλωνα είχε αποκτήσει υλική υπόσταση πολύ πριν από τον Θρόνο του Βαθυκλή. Το ξόανο υπολογίζεται ότι στις πρώιμες φάσεις του έφθανε περίπου τα 10-15 μέτρα και στεκόταν πάνω από τον τάφο του Ιάκινθου.
Ο Ιάκινθος, νέος εξαιρετικής ομορφιάς και συνδεδεμένος μυθολογικά με τον Απόλλωνα, σκοτώνεται σε αγώνα δισκοβολίας, όταν ο Ζέφυρος, κυριευμένος από ζήλια, κατευθύνει τον δίσκο προς το μέρος του. Από το αίμα του γεννιέται το ομώνυμο άνθος. Ο θάνατος μετατρέπεται σε αναγέννηση και το πένθος σε ομορφιά· ακριβώς αυτή η μετάβαση βρίσκεται στον πυρήνα των Ιακινθίων.
Η μεγάλη γιορτή της Σπάρτης χωριζόταν σε δύο μέρη: το πρώτο ήταν αφιερωμένο στο πένθος για τον Ιάκινθο και το δεύτερο στη λατρεία του Απόλλωνα και στη χαρμόσυνη πλευρά της γιορτής. Οι αρχαίες πηγές περιγράφουν διάρκεια πιθανώς περίπου μίας εβδομάδας, με πομπές από τη Σπάρτη προς τις Αμύκλες, τραγούδια, μουσική, χορούς και συμμετοχή διαφορετικών κοινωνικών ομάδων, από τους ομοίους και τους περίοικους έως τους είλωτες. Τα Ιακίνθια λειτουργούσαν παράλληλα ως κοινωνική διαδικασία μετάβασης για τους νέους και αποκαλύπτουν μια διαφορετική εικόνα για τη Σπάρτη: μια κοινωνία που δεν οριζόταν μόνο από τον πόλεμο, αλλά διέθετε μουσική, ποίηση, τέχνες, αθλητισμό και φιλοσοφία.
Στο δεύτερο μέρος των εορτών βρισκόταν ο βωμός του Απόλλωνα, διαμέτρου περίπου οκτώ μέτρων και ύψους περίπου τεσσάρων, όπου πραγματοποιούνταν οι θυσίες. Τα σκούρα χώματα και οι στάχτες που είχαν παρατηρηθεί ήδη από τις ανασκαφές του Χρήστου Τσούντα το 1890 συνδέθηκαν με αυτές τις τελετουργικές καύσεις. Ο βωμός, ο Θρόνος και ο περίβολος συγκροτούσαν τον βασικό πυρήνα του ιερού. Ο περίβολος αποτελούσε σύνθετο τεχνικό έργο, ένα ανάλημμα που συγκρατούσε μεγάλες ποσότητες χώματος και δημιουργούσε επίπεδη επιφάνεια γύρω από τον Θρόνο, φθάνοντας σε ορισμένα σημεία περίπου τα επτά μέτρα. Ο πλακόστρωτος δρόμος έξω από αυτόν λειτουργούσε και ως στοιχείο αποστράγγισης.
Από τον Θρόνο στην Αγία Κυριακή:
ένας ιερός τόπος που δεν σταμάτησε να λατρεύεται
Η ιστορία του Αμυκλαίου δεν τελειώνει με την αρχαιότητα. Η σημερινή εκκλησία της Αγίας Κυριακής αποτελεί μέρος αυτής της μακράς ιστορίας. Ήδη από τις πρώτες ανασκαφές, η θέση της είχε προκαλέσει αντιπαράθεση. Ο Γερμανός αρχαιολόγος Φίχτερ, που είχε επιχειρήσει περίπου το 1920 την πρώτη αναπαράσταση του Θρόνου, θεωρούσε ότι η εκκλησία έπρεπε να απομακρυνθεί, καθώς κάτω από αυτήν βρίσκονταν αρχαία κατάλοιπα. Η τοπική κοινωνία αντέδρασε και τελικά επιλέχθηκε συμβιβαστική λύση, με την εκκλησία να μεταφέρεται σε λίγο διαφορετική θέση. Τη δεκαετία του 1960 το ελληνικό κράτος την απαλλοτρίωσε. Σήμερα, οι παλαιοχριστιανικές, βυζαντινές, ρωμαϊκές και νεότερες φάσεις αντιμετωπίζονται ως διαδοχικά στρώματα του ίδιου πολιτιστικού τοπίου. Στο ίδιο πλαίσιο εντάσσεται μια μεγάλη ρωμαϊκή δεξαμενή του 2ου-3ου αιώνα μ.Χ., που εξυπηρετούσε τις ανάγκες του ιερού για νερό.
Και ο ίδιος ο Θρόνος εξακολουθεί να αλλάζει μορφή με κάθε νέο στοιχείο που αποκαλύπτουν οι έρευνες. Η πρώτη αναπαράσταση του Φίχτερ τον υπολόγιζε περίπου στα 5 x 5 μέτρα, ενώ τα νεότερα δεδομένα οδηγούν σε πολύ μεγαλύτερη ανακατασκευή, περίπου 15 x 20 μέτρων, με το τεράστιο ξόανο του Απόλλωνα στο κέντρο και το κεντρικό τμήμα του να προεξέχει περίπου 13,5 μέτρα πάνω από το οικοδόμημα.
Κατά την προσωπική μου ξενάγηση από τον κ. Βλίζο, η προσπάθεια ανασύνθεσης της μορφής και των διαστάσεων του μνημείου στη φαντασία μου δεν έμοιαζε με αφηρημένη αρχαιολογική άσκηση. Η κλίμακα του λόφου και η σχέση του μνημείου με το τοπίο επέτρεπαν να γίνει αντιληπτό, έστω νοητά, το μέγεθος της κατασκευής που κάποτε δέσποζε εδώ. Η μαγεία της αρχαιολογικής έρευνας είναι πως μέσα από τα αντικείμενα προσπαθεί ν’ ανασυνθέσει έναν κόσμο που σήμερα σώζεται αποσπασματικά.
Ο Απόλλων ήταν ένα άγαλμα που προκαλούσε δέος σε ακτίνα αρκετών χιλιομέτρων. Η χάλκινη επένδυση του ξύλινου κορμού αντανακλούσε το φως του ήλιου, δημιουργώντας την εντύπωση μιας χρυσής μορφής που υψωνόταν πάνω από τον λόφο. Το Αμυκλαίο λειτουργούσε έτσι και ως ορατό σύμβολο της ίδιας της Σπάρτης. Δυστυχώς, το μεγαλύτερο μέρος του μνημείου χάθηκε. Από τον 15ο αιώνα και μετά, ο λόφος μετατράπηκε ουσιαστικά σε πηγή οικοδομικού υλικού. Μάρμαρα, ογκόλιθοι και αρχιτεκτονικά μέλη χρησιμοποιήθηκαν σε σπίτια, εκκλησίες και ξερολιθιές, με αποτέλεσμα περίπου το 90% του υλικού του μνημείου να έχει χαθεί από την αρχική του θέση. Η έρευνα χρειάστηκε έτσι να αναζητήσει τα σκόρπια μέλη στα γύρω χωριά και να τα μελετήσει, ώστε να καταστεί δυνατή η ανασύνθεση του Θρόνου.
Ανάμεσα στα ευρήματα ξεχωρίζει και η μνήμη της Πομπίλλας, μέσα από επιγραφή του 4ου αιώνα π.Χ. και βάση αγάλματος. Η Πομπίλλα παρουσιάζεται ως αρχιέρεια και αγωνοθέτης των Ιακινθίων, αποκαλύπτοντας τον σημαντικό ρόλο που μπορούσαν να έχουν οι γυναίκες στη θρησκευτική και δημόσια ζωή της Σπάρτης. Αργότερα, στη ρωμαϊκή εποχή, η πόλη την τίμησε με άγαλμα.
Και η σύγχρονη ιστορία του χώρου συνεχίζεται. Όταν ξεκίνησε το Ερευνητικό Πρόγραμμα Αμυκλών το 2005, ο αρχαιολογικός χώρος περιοριζόταν σε περίπου πέντε στρέμματα. Από το 2010 άρχισε η απόκτηση γειτονικών εκτάσεων· το 2011 προστέθηκαν δέκα στρέμματα στην ανατολική πλευρά και άλλα δεκαπέντε στα δυτικά και νότια, μέσω του Υπουργείου Πολιτισμού και διαδικασίας αναγκαστικής απαλλοτρίωσης που ολοκληρώθηκε το 2025. Έτσι ο χώρος έφθασε συνολικά τα 25 στρέμματα.
Η επέκταση δεν έγινε μόνο για την προστασία των αρχαιοτήτων. Η έρευνα στρέφεται πλέον και προς όσα συνέβαιναν έξω από το ιερό: πού έμεναν οι άνθρωποι που έφθαναν για τα Ιακίνθια, πώς τρέφονταν, πώς οργανωνόταν η ζωή τους και πώς συνδεόταν το ιερό με τις καλλιεργήσιμες εκτάσεις και την οικονομία της περιοχής. Τα πρώτα ευρήματα είναι ήδη αποκαλυπτικά. Σε απόσταση έως και 50 μέτρων από το ιερό έχουν εντοπιστεί οστά, μέταλλα, αγγεία και άλλα κατάλοιπα που συνδέονται με τις γιορτές των Ιακινθίων, ενώ στη νότια πλευρά βρέθηκαν σιδερένιες οβελοί, μεγάλες σούβλες που συνδέονται με τις μαζικές τελετουργικές και διατροφικές δραστηριότητες. Έξω από τον ιερό περίβολο, λοιπόν, δεν υπήρχε ένα κενό τοπίο. Υπήρχε ζωή.
Από τον προϊστορικό οικισμό στον μυκηναϊκό κόσμο, από την προγονολατρία στη λατρεία του Απόλλωνα και του Ιάκινθου, από τον Θρόνο και τα Ιακίνθια στη ρωμαϊκή δεξαμενή και από τις βυζαντινές φάσεις στην Αγία Κυριακή, ο λόφος της Αγίας Κυριακής αφηγείται ιστορίες που δεν έπαψαν να μεταμορφώνονται. Ο οικισμός έγινε ιερό, το ιερό μνημείο, το μνημείο λατομείο και τα διασκορπισμένα κατάλοιπά του επιστρέφουν σήμερα μέσα από την αρχαιολογική έρευνα. Και μαζί τους επιστρέφει μια διαφορετική εικόνα για τη Σπάρτη: όχι μόνο μια πόλη πολεμιστών, αλλά μια κοινωνία που λάτρευε, θρηνούσε, γιόρταζε, δημιουργούσε, τραγουδούσε, αγωνιζόταν και τιμούσε τους νεκρούς της. Ο Ιάκινθος πεθαίνει και γίνεται άνθος. Ο Απόλλων υψώνεται πάνω από τον τάφο του. Ο Θρόνος χάνεται και ξανασυναρμολογείται μέσα από σκόρπια μάρμαρα. Το ιερό λεηλατείται, αλλά η ιστορία του επιμένει να ειπωθεί.
Για μένα, η γοητεία του Αμυκλαίου βρίσκεται ακριβώς σε όσα δεν γνωρίζουμε ακόμη: πώς οργανωνόταν η ζωή γύρω από το ιερό, πώς έφθαναν εδώ οι άνθρωποι για τις μεγάλες γιορτές και πόσα ακόμη ίχνη βρίσκονται κρυμμένα κάτω από το σημερινό τοπίο. Ένας αρχαιολογικός χώρος έχει πραγματικά αποκτήσει ζωή όταν εξακολουθεί να μας γεννά ερωτήματα. Και το Αμυκλαίο έχει ακόμη πολλά αναπάντητα ερωτήματα κρυμμένα στη σκιά του Απόλλωνα.
ΥΓ. Το Ερευνητικό Πρόγραμμα Αμυκλών αποσκοπεί στην επίλυση των ζητημάτων που εξακολουθούν να περιβάλλουν το αρχαίο ιερό, στην ολοκλήρωση της ανασκαφικής έρευνας και στην καταγραφή των αρχιτεκτονικών μελών του. Παράλληλα, επιδιώκει τη συνολική δημοσίευση των ευρημάτων και την ανάδειξη του αρχαιολογικού χώρου, με τη συνεργασία διακεκριμένων επιστημόνων και την προετοιμασία της πολύτομης έκδοσης ΑΜΥΚΛΑΙΟΝ. Η ανασκαφική περίοδος του 2026 ολοκληρώθηκε και πλέον ξεκινά η δεύτερη φάση των φετινών ερευνών, που αφορά την επιφανειακή έρευνα σε έκταση από το Ιερό έως το χωριό Αμύκλες, σε συνεργασία με την Εφορεία Αρχαιοτήτων Λακωνίας, και θα διαρκέσει έως τις 25/9.
| Από την εβδομαδιαία έντυπη έκδοση «Λακωνικός Τύπος Plus+»
> Κυκλοφορεί κάθε Δευτέρα στα περίπτερα και στην πόρτα σας.
