Χιλιάδες τεκμήρια, άγνωστα χειρόγραφα, ανέκδοτες φωτογραφίες, επιστολές με κορυφαίες προσωπικότητες των ελληνικών γραμμάτων και προσωπικά αντικείμενα συνθέτουν ένα σπάνιο αρχειακό σύνολο, που διασώζει τον κόσμο του ποιητή της θάλασσας και ανοίγει νέους δρόμους για τη μελέτη της ζωής και του έργου του.

Η ζωή του Νίκου Καββαδία άφησε πίσω της ίχνη από αλμύρα, μακρινούς ορίζοντες και λιμάνια που έγιναν στίχοι. Κάποια από αυτά βρίσκονται στις σελίδες των ποιημάτων του, άλλα σε επιστολές που ταξίδεψαν από χέρι σε χέρι, σε σημειωματάρια, φωτογραφίες και αντικείμενα που συντρόφευσαν τις περιπλανήσεις του. Κι αν η ποίησή του εξακολουθεί να ταξιδεύει αδιάκοπα, ο προσωπικός του κόσμος αποκτά τώρα μια νέα διαδρομή: το πολύτιμο αρχείο του περνά στα Γενικά Αρχεία του Κράτους (ΓΑΚ), ύστερα από δωρεά του μοναδικού κληρονόμου του, Φίλιππου Χατζόπουλου, ανοίγοντας τον δρόμο για τη συστηματική μελέτη και τη δημόσια ανάδειξη ενός σπάνιου τεκμηρίου της νεότερης ελληνικής λογοτεχνίας.

Περισσότερα από πενήντα χρόνια μετά τον θάνατό του, στις 10 Φεβρουαρίου 1975, το αρχειακό υλικό του ποιητή αποκτά μια νέα δημόσια στέγη. Δεν πρόκειται, ωστόσο, απλώς για μια συλλογή λογοτεχνικών χειρογράφων. Είναι ένα πολυεπίπεδο αποτύπωμα της προσωπικής και δημιουργικής του διαδρομής, που εκτείνεται από τα μέσα του 19ου αιώνα, μέσα από οικογενειακά κειμήλια, έως τις τελευταίες ημέρες της ζωής του, ενώ περιλαμβάνει και τεκμήρια που φωτίζουν την πρόσληψη του έργου του και την επίδρασή του στις τέχνες.

Ένας ολόκληρος κόσμος
κρυμμένος σε 45 αρχειακά κουτιά
Στα 45 αρχειακά κουτιά συγκεντρώνονται χιλιάδες ντοκουμέντα, με ιδιαίτερη λογοτεχνική, ιστορική και πολιτιστική αξία. Ανάμεσά τους βρίσκονται εκατοντάδες χειρόγραφα του ίδιου του Καββαδία, στα οποία διασώζονται τόσο γνωστά όσο και άγνωστα ποιήματα και πεζά, προσφέροντας τη δυνατότητα μιας βαθύτερης προσέγγισης στη δημιουργική του διαδικασία.  Ξεχωριστή θέση κατέχει το χειρόγραφο της «Φάτα Μοργκάνα», όπου διακρίνεται ο αρχικός τίτλος «Πολύγυρος», πριν από τη διαγραφή και την τελική διαμόρφωση του ποιήματος. Μια μικρή λεπτομέρεια στο χαρτί, που αποκαλύπτει κάτι από την πορεία ενός έργου μέχρι να αποκτήσει την οριστική του μορφή.

Το ενδιαφέρον, όμως, δεν περιορίζεται στα χειρόγραφα του ποιητή. Στο αρχείο περιλαμβάνονται επίσης χειρόγραφα σημαντικών δημιουργών, όπως ο Κ.Π. Καβάφης, ο Τέλλος Άγρας, ο Μήτσος Παπανικολάου, η Μυρτιώτισσα και ο Ναπολέων Λαπαθιώτης, ενώ ανάμεσα στα ιδιαίτερα τεκμήρια συγκαταλέγεται και η καλλιτεχνική ταυτότητα του ζωγράφου Γιάννη Τσαρούχη.

Εξίσου αποκαλυπτική είναι η αλληλογραφία του Καββαδία. Πέρα από τις επιστολές με τα μέλη της οικογένειάς του, το αρχείο περιλαμβάνει υλικό από περίπου 180 αποστολείς, ανάμεσα στους οποίους συναντάμε ορισμένες από τις σημαντικότερες προσωπικότητες της ελληνικής πνευματικής ζωής του 20ού αιώνα. Ο Γιώργος Σεφέρης, ο Στρατής Τσίρκας, ο Μ. Καραγάτσης, ο Νίκος και η Ελένη Καζαντζάκη, ο Δημήτρης Χορν, ο Γιώργος Θεοτοκάς, ο Άγγελος Σικελιανός, η Μέλπω Αξιώτη, ο Γιάννης Τσαρούχης και ο Ντίνος Χριστιανόπουλος είναι μερικά μόνο από τα ονόματα που συνδέονται με αυτή τη σπάνια αλληλογραφία.

Έτσι, το αρχείο αποκτά μια διάσταση ευρύτερη από εκείνη της προσωπικής βιογραφίας. Αναδεικνύεται σε ένα πολύτιμο τεκμήριο των πνευματικών σχέσεων, των συνομιλιών και των καλλιτεχνικών ανταλλαγών μιας ολόκληρης εποχής.

Από την καμπίνα του ασυρμάτου
στα προσωπικά του κειμήλια
Ιδιαίτερη γοητεία παρουσιάζει και η φωτογραφική συλλογή, η οποία περιλαμβάνει εκατοντάδες εικόνες από διαφορετικές περιόδους της ζωής του ποιητή, πολλές από τις οποίες παραμένουν ανέκδοτες. Από τα παιδικά του χρόνια μέχρι τα ταξίδια και τις ημέρες του στα πλοία, το φωτογραφικό υλικό συμπληρώνει την εικόνα ενός ανθρώπου που έζησε μεγάλο μέρος της ζωής του ανάμεσα σε λιμάνια, θάλασσες και μακρινούς ορίζοντες.

Στο ίδιο σύνολο περιλαμβάνονται έργα ζωγράφων, χαρακτών και γλυπτών, ναυτικά βιβλία, επαγγελματικά έγγραφα, σημειωματάρια, ατζέντες, αποκόμματα Τύπου, περιοδικά και εφημερίδες. Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζουν, ακόμη, τα ηχητικά τεκμήρια: δίσκοι βινυλίου, πλάκες γραμμοφώνου και κασέτες με ηχογραφήσεις του ίδιου του Καββαδία, που διατηρούν ζωντανή όχι μόνο τη γραφή του, αλλά και τη φωνή του.

Κι ύστερα είναι τα αντικείμενα. Εκείνα που κάνουν την απόσταση ανάμεσα στον ποιητή και τον άνθρωπο να μοιάζει λίγο μικρότερη. Εξαρτήματα ασυρμάτου, κιάλια, ξυριστική μηχανή, το ναυτικό του καπέλο, βαλίτσες, λυχνίες, αναμνηστικά, ένας μεταλλικός φοριαμός, αλλά και έπιπλα, ανάμεσά τους το προσωπικό του γραφείο, συμπληρώνουν το αρχειακό σύνολο. Αντικείμενα που συνδέονται άμεσα με την επαγγελματική του ιδιότητα ως ασυρματιστή και τη μακρά σχέση του με τη θάλασσα, αποκαλύπτοντας την καθημερινότητα πίσω από τη λογοτεχνική μυθολογία που τον περιβάλλει.

Μάλιστα, τα συγκεκριμένα προσωπικά κειμήλια προγραμματίζεται να εκτεθούν σε ειδικά διαμορφωμένο χώρο στην Κεντρική Υπηρεσία των ΓΑΚ, δίνοντας στο κοινό την ευκαιρία να έρθει σε επαφή με μια διαφορετική, περισσότερο απτή όψη της ζωής του ποιητή.

Μια οικογενειακή παρακαταθήκη
που διασώθηκε στον χρόνο
Η σημερινή εξέλιξη αποτελεί το αποτέλεσμα μιας μακράς προσπάθειας διαφύλαξης. Το πολύτιμο υλικό παρέμεινε ενιαίο χάρη στη φροντίδα της αδελφής του ποιητή, Τζένιας Καββαδία, και στη συνέχεια της ανιψιάς του, Έλγκας Καββαδία, καθώς και του γιου της, Φίλιππου Χατζόπουλου, ο οποίος ως μοναδικός κληρονόμος προχώρησε στη δωρεά του αρχείου.

Η ολοκλήρωση της διαδικασίας χρειάστηκε περίπου τρία χρόνια προσπαθειών, σύμφωνα με όσα αποκάλυψε ο μελετητής και βιογράφος του ποιητή Μιχάλης Γελασάκης, ο οποίος είχε την ευκαιρία να μελετήσει από κοντά το υλικό, περνώντας πολλές ώρες ανάμεσα στα χειρόγραφα, τις φωτογραφίες, τα βιβλία και τα προσωπικά αντικείμενα. Ο ίδιος ορίζεται σύμβουλος του Αρχείου Καββαδία, συνδράμοντας το έργο της τεκμηρίωσης και της ανάδειξής του.

Καθοριστική υπήρξε και η συμβολή της ΚΑΡΤΕΡΙΑΣ ΑΜΚΕ, η οποία, μέσω χορηγίας, υποστήριξε τις εργασίες που συνδέονται με την ιστορική, φιλολογική και βιογραφική ανάδειξη του αρχείου, καλύπτοντας τις σχετικές συμβουλευτικές υπηρεσίες, καθώς και το κόστος εγκιβωτισμού και μεταφοράς του υλικού.

Από την πλευρά τους, τα Γενικά Αρχεία του Κράτους αναλαμβάνουν πλέον την επιστημονική καταλογογράφηση, την τεκμηρίωση, τη συντήρηση, τη φύλαξη, την ανάδειξη και την ψηφιοποίηση της συλλογής. Σύμφωνα με τους όρους της δωρεάς, το αρχείο θα διατηρηθεί ως ενιαίο σύνολο, με δυνατότητα εμπλουτισμού του με νέες προσκτήσεις, ενώ μετά την ολοκλήρωση των απαραίτητων εργασιών θα καταστεί προσβάσιμο στο κοινό και την ερευνητική κοινότητα, σύμφωνα με τους κανόνες λειτουργίας των ΓΑΚ.

Η απόκτηση του Αρχείου Καββαδία αποτελεί, αναμφίβολα, μια σημαντική στιγμή για τη διαφύλαξη της νεότερης ελληνικής λογοτεχνικής κληρονομιάς. Γιατί η πορεία ενός δημιουργού δεν αποτυπώνεται μόνο στις σελίδες των βιβλίων που εξέδωσε, αλλά και σε εκείνες που έμειναν αδημοσίευτες, στα γράμματα που αντάλλαξε, στις φωτογραφίες που κράτησε, στις σημειώσεις που ίσως δεν προορίζονταν ποτέ για τα μάτια άλλων.

Και στην περίπτωση του Νίκου Καββαδία, ενός ποιητή που έκανε τα μακρινά ταξίδια, τους ναυτικούς και τα λιμάνια αναπόσπαστο κομμάτι της λογοτεχνικής του ταυτότητας, ακόμη κι ένα ζευγάρι κιάλια ή ένα παλιό ναυτικό καπέλο μοιάζει να κουβαλά κάτι από εκείνον τον κόσμο που τόσο μοναδικά περιέγραψε με τις λέξεις του. Έναν κόσμο που τώρα, μέσα από τη διάσωση και την ανάδειξη του αρχείου του, αποκτά την ευκαιρία να αποκαλύψει ακόμη περισσότερες από τις άγνωστες όψεις του.

| Από την εβδομαδιαία έντυπη έκδοση «Λακωνικός Τύπος Plus+»

> Κυκλοφορεί κάθε Δευτέρα στα περίπτερα και στην πόρτα σας.