Επιμέλεια: Συντακτική ομάδα «ΛΤ plus+»*
κεντρική φωτο: Ηλίας Περγαντής
κεντρική φωτο: Ηλίας Περγαντής
Στις 28 Οκτωβρίου του 1940, η Ελλάδα βρέθηκε αντιμέτωπη με μία από τις κρισιμότερες προκλήσεις της σύγχρονης ιστορίας της, μια πρόκληση που έμελλε να επαναπροσδιορίσει όχι μόνο την εθνική της πορεία, αλλά και τις γεωπολιτικές ισορροπίες ολόκληρης της Ευρώπης. Η απρόκλητη ιταλική επίθεση, που εκδηλώθηκε με σφοδρότητα στα βουνά της Ηπείρου, πυροδότησε την άμεση και καθολική κινητοποίηση του ελληνικού στρατού. Χάρη στην προσεκτική προπαρασκευή της πολιτικής και στρατιωτικής ηγεσίας, η άμυνα της χώρας συγκροτήθηκε με αστραπιαία ταχύτητα. Οι πρώτες γραμμές, παρά το βάρος του εχθρικού πλήγματος, άντεξαν την ασφυκτική πίεση των εισβολέων, επιτρέποντας στις ελληνικές μονάδες να σταθεροποιήσουν το μέτωπο και να οργανώσουν μεθοδικά την αντεπίθεσή τους.
Μέσα σε ελάχιστο χρόνο, η κατάσταση στο μέτωπο μεταβλήθηκε άρδην υπέρ των ελληνικών όπλων. Οι αμυνόμενοι μετατράπηκαν σε ορμητικούς επιτιθέμενους, προωθούμενοι ακάθεκτοι προς τον βορρά. Αυτή η θρυλική προέλαση δεν στηρίχθηκε σε σύγχρονα μηχανοκίνητα μέσα, αλλά εξελίχθηκε αποκλειστικά με μεταγωγικά ζώα, άλογα και μουλάρια, και μέσα από ατελείωτες, εξαντλητικές πορείες των φαντάρων σε δύσβατες χαράδρες, πυκνά δάση και απόκρημνες ορεινές διαβάσεις. Η είσοδος στα εδάφη της Αλβανίας και η απελευθέρωση πόλεων με έντονο το ελληνικό στοιχείο, όπως η Κορυτσά, η Πρεμετή, το Αργυρόκαστρο και η Χειμάρρα, εκτόξευσαν το ηθικό τόσο των μαχομένων όσο και του λαού στα μετόπισθεν, αποδεικνύοντας ότι η ορμή του ελληνικού στρατού ήταν πλέον ασταμάτητη.
Η στράτευση των Λακώνων και η ορμή της IV Μεραρχίας
Από την πρώτη κιόλας στιγμή της κήρυξης του πολέμου και της γενικής επιστράτευσης, οι άνδρες της Λακωνίας βρέθηκαν στην πρώτη γραμμή του καθήκοντος. Δεδομένου ότι ο νομός δεν διέθετε δικό του ανεξάρτητο Σύνταγμα Πεζικού, το ανθρώπινο δυναμικό του κατανεμήθηκε στρατηγικά στα συντάγματα των όμορων νομών. Ο κύριος όγκος των Λακώνων μαχητών εντάχθηκε στο 8ο Σύνταγμα Πεζικού Ναυπλίου. Ένας εξίσου σημαντικός αριθμός στελέχωσε το ιστορικό 11ο Σύνταγμα Πεζικού Τρίπολης, ενώ ένα μικρότερο ποσοστό υπηρέτησε στο 9ο Σύνταγμα Πεζικού Καλαμάτας. Οι υπόλοιποι κληρωτοί και έφεδροι τοποθετήθηκαν σε κρίσιμες μονάδες του Πυροβολικού, του Μηχανικού, του Ιππικού και άλλων Όπλων. Και τα τρία αυτά νευραλγικά Συντάγματα, όντας ενεργές και ετοιμοπόλεμες μονάδες ήδη από την προπολεμική περίοδο, εντάχθηκαν οργανικά στην IV Μεραρχία Πεζικού, η οποία έλαβε μέρος στις πλέον κρίσιμες επιχειρήσεις στην Ήπειρο και τη Βόρεια Ήπειρο.
Οι Λάκωνες στρατιώτες βρέθηκαν κυριολεκτικά στο επίκεντρο των συγκρούσεων. Το 8ο Σύνταγμα, στο οποίο υπηρετούσε η πλειονότητα των Λακώνων και αριθμούσε περίπου 3.000 άνδρες, έδωσε τιτάνιες μάχες στο Καλπάκι, στη Γκραμπάλα, στην Κόνιτσα, στη Μόροβα και, αργότερα, στο Κουρβελέσι. Το 9ο Σύνταγμα κινήθηκε προς το χάνι Δελβινάκι, το Ελευθεροχώρι, τη Ράχη Κανάτια, το Γκολέμι, το Ζουλιάτι, το Προγκονάτι και το Σκίβοβικ. Το 11ο Σύνταγμα, από την πλευρά του, πρωταγωνίστησε στις σκληρές επιχειρήσεις της ευρύτερης περιοχής του Αργυροκάστρου και του Τεπελενίου. Οι μονάδες αυτές επιχειρούσαν σε υψόμετρα που ξεκινούσαν από τα 480 και έφταναν έως τα 1.700 μέτρα.
Ενάντια στον εισβολέα και στα στοιχεία της φύσης
Ο Ελληνοϊταλικός Πόλεμος, ωστόσο, καταγράφηκε στην παγκόσμια ιστορία όχι μόνο ως μια αναμέτρηση δύο στρατών, αλλά ως μια πρωτοφανής γιγαντομαχία απέναντι στα στοιχεία της φύσης. Ο χειμώνας του 1940-1941 αποδείχθηκε ένας από τους δριμύτερους της σύγχρονης ελληνικής ιστορίας. Η βαρυχειμωνιά εγκαταστάθηκε στη ζώνη των επιχειρήσεων ήδη από τις 20 Νοεμβρίου, εγκαινιάζοντας μια παρατεταμένη περίοδο κακοκαιρίας με βροχές, πυκνές χιονοπτώσεις και πολικές εισβολές. Ο Δεκέμβριος αναδείχθηκε ως ο ψυχρότερος μήνας, με τον υδράργυρο να καταρρέει. Στα Ιωάννινα καταγράφηκαν θερμοκρασίες έως -5°C, στην Καστοριά -7,4°C, στη Φλώρινα από -10°C έως -17°C, στην Κορυτσά -9°C, ενώ στη Μοσχόπολη η θερμοκρασία άγγιξε τους -20°C. Στα απάτητα βουνά άνω των 1.500 μέτρων, το ψύχος ήταν απλώς ασύλληπτο, με τα κυριότερα κύματα κακοκαιρίας να σαρώνουν το μέτωπο στα τέλη Νοεμβρίου, τον Δεκέμβριο, αλλά και αργότερα, την άνοιξη του 1941.
Υπό αυτές τις αδιανόητα αντίξοες συνθήκες, η IV Μεραρχία και τα τρία συντάγματά της έγραψαν σελίδες απαράμιλλου ηρωισμού, απελευθερώνοντας σταδιακά τη Βόρεια Ήπειρο. Η πορεία τους προς τον βορρά υπήρξε μια συνεχής, νικηφόρα εποποιία. Αρχικά, από τις 2 έως τις 5 Δεκεμβρίου του 1940, το 8ο Σύνταγμα Ναυπλίου και το 11ο Σύνταγμα Τρίπολης διέβησαν τα σύνορα, διέσπασαν την ιταλική οπισθοφυλακή και απελευθέρωσαν τα πρώτα ελληνικά χωριά της Δερόπολης, όπως τη Δούβιανη και την Κάτω Δρόπολη. Αμέσως μετά, το διήμερο 6 και 7 Δεκεμβρίου, το 8ο Σύνταγμα έδωσε μια εξαιρετικά σκληρή μάχη εκκαθάρισης, αναγκάζοντας τους Ιταλούς σε υποχώρηση και απελευθερώνοντας τη Δερβιτσάνη, το μεγαλύτερο χωριό της περιοχής.
Η κορύφωση αυτής της ορμής ήρθε στις 8 Δεκεμβρίου 1940, όταν το 11ο Σύνταγμα Πεζικού εισήλθε θριαμβευτικά πρώτο στο Αργυρόκαστρο, επισφραγίζοντας την απελευθέρωσή του. Αυτή η λαμπρή επιτυχία του χάρισε την τιμητική επωνυμία «Σύνταγμα Αργυροκάστρου», επιβεβαιώνοντας με τον πλέον εμφατικό τρόπο τον ιστορικό στίχο «Της Τρίπολης οι Λοχαγοί, της Σπάρτης οι Λεβέντες». Πίσω του, εισήλθαν στην πόλη το 8ο και το 9ο Σύνταγμα, εξασφαλίζοντας τον έλεγχο ολόκληρης της κοιλάδας. Η προέλαση συνεχίστηκε αμείωτη, και από τις 12 έως τις 20 Δεκεμβρίου, το 9ο Σύνταγμα Καλαμάτας διεξήγαγε σφοδρότατες και πολύνεκρες επιθετικές μάχες προκειμένου να καταλάβει το στρατηγικό πέρασμα του Αυχένα Κούτσι και την Κοιλάδα Σουσίτσα, ανοίγοντας τον δρόμο προς την Αυλώνα.
Παράλληλα, σε ένα άλλο σημείο του μετώπου, από τις 15 Δεκεμβρίου έως τις 5 Ιανουαρίου 1941, το 8ο Σύνταγμα έδινε τον δικό του τιτάνιο αγώνα μέσα στα χιόνια, προσπαθώντας να διασπάσει τις ισχυρά οχυρωμένες ιταλικές θέσεις στο ύψωμα Κολώνια, το Προγκονάτι και το Γκολέμι. Τέλος, καθ’ όλη τη διάρκεια του τριμήνου από τον Ιανουάριο έως τον Μάρτιο του 1941, το θρυλικό πλέον 11ο Σύνταγμα αμύνθηκε με νύχια και με δόντια στην πρώτη γραμμή της περιοχής του Τεπελενίου και στο Ύψωμα 731, αποκρούοντας με τεράστιες θυσίες την περιβόητη Ιταλική Εαρινή Επίθεση.
Η φρίκη του πολέμου μέσα στα χιόνια αποτυπώνεται συγκλονιστικά στο Ημερολόγιο Επιχειρήσεων του Β’ Σώματος Στρατού, όπου τον Φεβρουάριο του 1941 ο αξιωματικός επιχειρήσεων κατέγραψε τον ρεαλισμό της Τρεμπεσίνας. Ανέφερε πως το χιόνι κάλυπτε τα πάντα, η ορατότητα δεν ξεπερνούσε τα δέκα μέτρα και οι άνδρες πολεμούσαν βυθισμένοι στο χιόνι μέχρι τη μέση. Αξιωματικοί και φαντάροι ξενυχτούσαν όρθιοι, κινούμενοι συνεχώς με τα αντίσκηνα ριγμένα στις πλάτες, καθώς η στασιμότητα σήμαινε βέβαιο θάνατο από το κρύο. Οι πυροβολητές κουβαλούσαν τα πυρομαχικά με γυμνά χέρια, επειδή τα μουλάρια δεν μπορούσαν πλέον να κινηθούν, αποδεικνύοντας ότι ο άνθρωπος υπερέβαινε σε αντοχή ακόμη και τα ζώα. Η καθημερινότητα κατέγραφε δεκάδες κρούσματα παγοπληξίας, ενώ τα στρατεύματα κινούνταν στις παγωμένες βουνοκορφές μόνο όταν οι χιονοθύελλες το επέτρεπαν.
Η σκληρή μάχη της επιβίωσης
Καθώς οι μονάδες απομακρύνονταν από τα κέντρα ανεφοδιασμού, το μέτωπο μετατράπηκε σε έναν εφιάλτη επιβίωσης. Η έλλειψη ενισχύσεων, τροφίμων, φαρμάκων και στοιχειώδους περίθαλψης άφησε τους στρατιώτες έκθετους. Τρέφονταν με παγωμένες κονσέρβες και λιγοστό ψωμί, ενώ ξεδιψούσαν λιώνοντας χιόνι στα χέρια τους. Η προβληματική ατομική υγιεινή, οι ψείρες, η διαρκής υγρασία και το ψύχος προκάλεσαν κατακόρυφη αύξηση των ασθενειών. Τα κρυολογήματα έγιναν καθημερινότητα, ενώ η φυματίωση θέριζε τους εξασθενημένους από τις κακουχίες οργανισμούς. Όμως, ο μεγαλύτερος και πιο αμείλικτος εχθρός, που επισκίαζε ακόμη και τα εχθρικά πυρά, ήταν τα μαζικά κρυοπαγήματα.
Το ψύχος νέκρωνε τα άκρα των μαχητών, καθιστώντας τον ακρωτηριασμό αναπόφευκτο και προκαλώντας χιλιάδες σοβαρές αναπηρίες. Η διακομιδή των τραυματιών και των κρυοπαγημένων προς τα νοσοκομεία ξεπέρασε κάθε δυνατότητα του συστήματος. Η μεταφορά προς τα Ιωάννινα ήταν μια αργή, βασανιστική διαδικασία που διαρκούσε έως και 15 ώρες μέσα από δύσβατα, παγωμένα μονοπάτια. Πολλοί υπέκυπταν από αιμορραγία ή εξάντληση κατά τη διαδρομή. Οι παγόπληκτοι αγωνίζονταν συχνά μόνοι τους να φτάσουν στα μετόπισθεν, με τις βλάβες στα άκρα τους να επιδεινώνονται δραματικά σε κάθε βήμα.
Οι Υγειονομικοί στην πρώτη γραμμή
Μπροστά σε αυτή την ανείπωτη ανθρώπινη τραγωδία, το Υγειονομικό Σώμα επιτέλεσε ένα πραγματικό, τιτάνιο λειτούργημα. Η Ελλάδα προετοίμαζε την άμυνά της από το 1935, οργανώνοντας νοσοκομεία, σταθμούς επιδέσεως και ορεινά χειρουργεία. Ωστόσο, η έκταση του δράματος κατέστησε αναγκαία την επίταξη κτιρίων, πλωτών μέσων και σιδηροδρομικών βαγονιών. Γιατροί, νοσηλευτές και εθελόντριες του Ερυθρού Σταυρού εργάστηκαν νυχθημερόν σε πρόχειρες σκηνές, κάτω από πολικές θερμοκρασίες και υπό την απειλή βομβαρδισμών. Αντιμετωπίζοντας ακραία περιστατικά για τα οποία η ιατρική κοινότητα της εποχής δεν είχε προηγούμενη εμπειρία, καθιέρωσαν νέες μεθόδους. Ο ακρωτηριασμός, μια οδυνηρή αλλά σωτήρια πρακτική, έγινε μέρος της καθημερινότητάς τους, σώζοντας ζωές αλλά δημιουργώντας τη γενιά των αναπήρων πολέμου. Το Στρατιωτικό Νοσοκομείο Ιωαννίνων δέχτηκε τον μεγαλύτερο όγκο αυτού του πόνου, πλαισιωμένο από τα νοσοκομεία της Άρτας, του Μεσολογγίου και των απελευθερωμένων πόλεων της Βορείου Ηπείρου.
Ο βαρύς φόρος αίματος της Λακωνίας
Το τίμημα που πλήρωσε η Λακωνία σε αυτόν τον αγώνα υπήρξε βαρύτατο. Η IV Μεραρχία δοκιμάστηκε σκληρά από το δριμύ ψύχος και το κύμα των κρυοπαγημάτων που αποδεκάτισε τις τάξεις της. Εκατοντάδες Λάκωνες μαχητές υπέστησαν τραυματισμούς, ακρωτηριασμούς και σοβαρές αναπνευστικές παθήσεις, με πολλούς να μην επιστρέφουν ποτέ, μένοντας άταφοι ή ενταφιασμένοι σε πρόχειρα μνήματα στα βουνά της Αλβανίας, αναμένοντας την επιστροφή στον γενέθλιο τόπο τους. Όσοι επιβίωσαν και επέστρεψαν στη Λακωνία, έφεραν για πάντα στο κορμί και την ψυχή τους τα ανεξίτηλα σημάδια της αναπηρίας και της φρίκης.
Το Έπος του 1940 δεν υπήρξε μόνο μια στρατιωτική επιτυχία που ανέτρεψε τον αρχικό σχεδιασμό της ιταλικής ηγεσίας για μια γρήγορη κατάκτηση. Ήταν πρωτίστως ένας ηθικός θρίαμβος. Είναι συγκλονιστικό να αναλογιστεί κανείς ότι οι στρατιώτες της Λακωνίας, άνθρωποι του Νότου, γαλουχημένοι σε ένα ήπιο, μεσογειακό κλίμα, βρέθηκαν να μάχονται μέσα στους πάγους, την πείνα και τον θάνατο. Αρνήθηκαν να καθηλωθούν, ξεπέρασαν το ίδιο το ένστικτο της αυτοσυντήρησης και νίκησαν τόσο τον εισβολέα όσο και την ανελέητη φύση, αφήνοντας πίσω τους μια κληρονομιά απαράμιλλης αυτοθυσίας που θα μνημονεύεται για πάντα στην εθνική μας ιστορία.
432 οι Λάκωνες πεσόντες
Ο βαρύς φόρος αίματος της Λακωνίας στον Ελληνοϊταλικό Πόλεμο (1940-1941) αποτυπώνεται με τραγική σαφήνεια στον κατάλογο των πεσόντων. Συνολικά, έπεσαν υπέρ Πίστεως και Πατρίδος 432 Λάκωνες, εκ των οποίων 425 στρατιώτες και 7 αεροπόροι της Ελληνικής Πολεμικής Αεροπορίας. Ο πλήρης κατάλογος των ονομάτων, βασισμένος στην πολυετή έρευνα του ιστορικού ερευνητή Απόστολου Μπρέντα και του Συλλόγου Ιστορικής Αναβίωσης Σπάρτης, δημοσιεύθηκε στην ετήσια επετειακή συλλεκτική έκδοση «Λακωνικά Χρονικά» (φ. 3, 2026), την οποία εξέδωσε προσφάτως ο Σύλλογος.
«Προσκύνημα» στον τόπο θυσίας των ηρώων
Ένα ταξίδι βαθιάς συγκίνησης και ιστορικής μνήμης πραγματοποίησε ο Σύλλογος Ιστορικής Αναβίωσης Σπάρτης στη Βόρειο Ήπειρο, τον περσινό Οκτώβρη (4-7/10). Σκοπός ήταν η περιήγηση στα θρυλικά πεδία μάχης του Ελληνοϊταλικού Πολέμου του 1940 και η επαφή με την ελληνική μειονότητα.
Το οδοιπορικό ξεκίνησε με ξενάγηση στο Στρατιωτικό Μουσείο Καλπακίου και στη Σπηλιά του Αντιστράτηγου Κατσιμήτρου. Οι συμμετέχοντες απέτισαν φόρο τιμής στα Ελληνικά Στρατιωτικά Νεκροταφεία στους Βουλιαράτες και την Κλεισούρα. Κορυφαία στιγμή της εκδρομής υπήρξε το προσκύνημα και η επιμνημόσυνη δέηση στο ηρωικό Ύψωμα 731, ειδικά για τους Λάκωνες πεσόντες. Το πρόγραμμα εμπλουτίστηκε με επισκέψεις σε Αργυρόκαστρο, Αγίους Σαράντα και στον αρχαιολογικό χώρο του Βουθρωτού.
Πολύτιμος συνοδοιπόρος σε αυτό το προσκυνηματικό ταξίδι υπήρξε ο ιστορικός ερευνητής Απόστολος Μπρέντας, ο οποίος, καταθέτοντας την πολύχρονη έρευνά του, ζωντάνεψε τις σελίδες της ιστορίας, παρέχοντας στα μέλη του Συλλόγου μια ιδιαίτερη βιωματική εμπειρία.
* για τη σύνταξη του παρόντος αντλήθηκαν πληροφορίες από τα άρθρα, τα κείμενα και τις μελέτες του Συλλόγου Ιστορικής Αναβίωσης Σπάρτης.
| Από την εβδομαδιαία έντυπη έκδοση «Λακωνικός Τύπος Plus+»
> Κυκλοφορεί κάθε Δευτέρα στα περίπτερα και στην πόρτα σας.
