Επιμέλεια: Νίκος Ι. Καρμοίρης
Λίγους μήνες μετά την επιβολή της δικτατορίας, οι εκλεγμένες δημοτικές Αρχές αντικαταστάθηκαν αιφνιδιαστικά από το καθεστώς. Στη Σπάρτη, η αιρετή δημοτική Αρχή Σαϊνόπουλου παύθηκε στις αρχές Σεπτεμβρίου του ’67, με τους δημοτικούς άρχοντες να πληροφορούνται την αντικατάστασή τους από τον Τύπο και τις συζητήσεις στα καφενεία της πόλης.
Αντιδρώντας, ο τότε αντιδήμαρχος Γεώργιος Περδικλώνης απέστειλε μια θαρραλέα αναφορά προς τον Νομάρχη Λακωνίας, καταγγέλλοντας τη μεθοδευμένη «αποπομπή» των δημοτικών αρχόντων. Ο Περδικλώνης είχε ήδη επιδείξει ρηξικέλευθη νοοτροπία εκδίδοντας ως αντιδήμαρχος την εφημερίδα «Η Τόλμη» (1964-1967), η οποία λειτούργησε ως ένα πρωτοποριακό μέσο λογοδοσίας προς τους δημότες, προάγοντας τη διαφάνεια και ενισχύοντας ουσιαστικά τη δημοκρατική λειτουργία της τοπικής δημόσιας διοίκησης.
Το κύκνειο άσμα της εφημερίδας (Μάιος-Ιούνιος 1967) υπήρξε και το μοναδικό της φύλλο που εκδόθηκε επί χούντας. Παρά την αρχική πρόθεση του εκδότη να τη διατηρήσει ζωντανή, η εφημερίδα ανέστειλε σύντομα και οριστικά τη λειτουργία της, ακολουθώντας τη μοίρα της Δημοκρατίας.
Ο Τύπος στον «γύψο»
Ο Περδικλώνης, ωστόσο, δεν βιοποριζόταν από τη δημοσιογραφία, την οποία ο ίδιος χαρακτήριζε ως «μια πάρεργη ασχολία». Ποια ήταν, άραγε, η μοίρα των επαγγελματιών δημοσιογράφων του τόπου μας σε εκείνα τα σκοτεινά χρόνια;
Την 21η Απριλίου 1967, ομάδες χωροφυλάκων πήγαιναν κυριολεκτικά πόρτα-πόρτα, συλλαμβάνοντας πολίτες αριστερών φρονημάτων και αντιφρονούντες. Ο δημοσιογράφος και εκδότης του «Λακωνικού Κήρυκα», Ανδρέας Χιώτης –όπως θυμάται χαρακτηριστικά η σύζυγός του, Μαρία Τσαπέκη-Χιώτη– όταν αντιλήφθηκε πως οι ένστολοι πλησίαζαν στο σπίτι του, ετοιμάστηκε, φόρεσε το σακάκι του και την αποχαιρέτησε, απόλυτα βέβαιος πως είχε έρθει κι η δική του σειρά. Κατέβηκε στην είσοδο της κατοικίας του, στην οδό Κων. Παλαιολόγου, και περίμενε στωικά. Αντί, όμως, να του περάσουν χειροπέδες, οι χωροφύλακες τον ενημέρωσαν πως, στο εξής, οτιδήποτε γράφει οφείλει να το καταθέτει στη Χωροφυλακή για «προληπτική» έγκριση, προτού αυτό κυκλοφορήσει.
Η διαδικασία της λογοκρισίας αποδείχθηκε εξοντωτική. Εάν στο τοπικό Γραφείο Τύπου και Πληροφοριών δεν άρεσε έστω και μία λέξη, φράση ή παράγραφος, οι λογοκριτές διέταζαν τη διαγραφή της. Εκείνη την εποχή, η παραγωγή των εφημερίδων γινόταν με την κοπιώδη διαδικασία της χειροκίνητης στοιχειοθεσίας. Έτσι, αν ένα κείμενο «κοβόταν», οι «εφημεριδάνθρωποι», όπως ο Χιώτης, αναγκάζονταν να διαλύσουν τη σελίδα με τα μολύβδινα στοιχεία και να την ξαναστήσουν κυριολεκτικά γράμμα-γράμμα από την αρχή. Αυτή η πρακτική προκαλούσε τεράστια χρονική και οικονομική ζημία στους ανθρώπους του Τύπου, καθώς απαιτούσε νέα στοιχειοθεσία από το μηδέν και επανεκτύπωση ολόκληρου του φύλλου.
Αυτή η ζοφερή πραγματικότητα ανάγκασε τον Χιώτη να υπαναχωρήσει εκδοτικά. Ο «Λακωνικός Κήρυξ» είχε ξεκινήσει το 1955 ως εβδομαδιαία εφημερίδα, ενώ μόλις τον Μάιο του 1965 είχε κάνει το θαρραλέο βήμα να μετατραπεί σε ημερήσια. Υπό το βάρος, όμως, της λογοκρισίας και των ανυπέρβλητων τεχνικών εμποδίων που αυτή προκαλούσε στο τυπογραφείο, ο Χιώτης αναγκάστηκε να επαναφέρει την εφημερίδα σε εβδομαδιαία περιοδική κυκλοφορία.
Αναζητώντας τα ίχνη της εξέγερσης
Για την περίοδο της «επταετίας», τα φύλλα των εφημερίδων της περιοχής της Λακωνίας που διασώζονται είναι εξαιρετικά περιορισμένα. Δεν μπορούμε, λοιπόν, να παρακολουθήσουμε με ακρίβεια το πώς (και αν) κατέγραψε ο τοπικός Τύπος τα γεγονότα της εξέγερσης του Πολυτεχνείου. Ως εκ τούτου, στρεφόμαστε στις μεγαλύτερες εφημερίδες του εθνικού Τύπου, προκειμένου να δούμε πώς αποτυπώθηκαν τα γεγονότα που έμελλε να αποτελέσουν το έναυσμα για τη μετάβαση στη Μεταπολίτευση.
Το χρονικό του Πολυτεχνείου
Η σπίθα της ιστορικής τριήμερης εξέγερσης κατά της χούντας άναψε στις 14 Νοεμβρίου 1973, όταν οι φοιτητές μπήκαν και κατέλαβαν το κτίριο του Εθνικού Μετσόβιου Πολυτεχνείου. Το φοιτητικό κίνημα είχε ήδη αντλήσει δύναμη και έμπνευση από τις καταλήψεις της Νομικής Σχολής Αθηνών που είχαν προηγηθεί τον Φεβρουάριο και τον Μάρτιο του ίδιου έτους, λειτουργώντας ως αποφασιστικός προάγγελος του αντιδικτατορικού αγώνα.
Μέσα σε λίγες ώρες, η δυναμική της κατάληψης άρχισε να γιγαντώνεται, προσελκύοντας τη συγκινητική συμπαράσταση χιλιάδων πολιτών που συνέρρεαν στο κέντρο της Αθήνας. Η εξέγερση κορυφώθηκε δραματικά την Παρασκευή 16 Νοεμβρίου. Το καθεστώς, βλέποντας την κατάσταση να ξεφεύγει από τον έλεγχό του, απάντησε με ωμή βία και πραγματικά πυρά εναντίον του πλήθους, αφήνοντας πίσω νεκρούς και εκατοντάδες τραυματίες. Η αυλαία έπεσε με τον πιο αιματηρό τρόπο τα ξημερώματα της 17ης Νοεμβρίου, όταν ένα άρμα μάχης παραβίασε την κεντρική πύλη του Πολυτεχνείου. Η βίαιη καταστολή μπορεί να σίγησε προσωρινά τις φωνές του λαού, όμως το Πολυτεχνείο αποτέλεσε, ιστορικά, την αρχή του τέλους για τη δικτατορία των Συνταγματαρχών.
Τί έγραφε ο Τύπος;
Η εξέγερση μέσα από τα πρωτοσέλιδα
Πώς κατέγραψε ο Τύπος τα γεγονότα της εξέγερσης του Πολυτεχνείου; Επτά εφημερίδες εθνικής εμβέλειας –«Ακρόπολις», «Απογευματινή», «Το Βήμα», «Η Βραδυνή», «Τα Νέα», καθώς και οι αμιγώς χουντικές «Ελεύθερος Κόσμος» και «Τα Σημερινά»– μεταφέρουν το κλίμα της εποχής τους… Η μελέτη των φύλλων της κρίσιμης εκείνης εβδομάδας, από τις 16 έως τις 23 Νοεμβρίου 1973, αποκαλύπτει ανάγλυφα την κλιμάκωση της έντασης, την ωμή καταστολή, αλλά και την αγωνιώδη προσπάθεια του καθεστώτος να ελέγξει τη ροή των πληροφοριών.
«Εδώ Πολυτεχνείο»:
Μία ημέρα πριν από την κορύφωση
Την Παρασκευή 16 Νοεμβρίου, η κατάσταση παρουσιάζεται ήδη εκρηκτική. Η «Ακρόπολις» κυκλοφορεί με κύριο τίτλο «Νέο κύμα φοιτητών ενεκλείσθη χθες στο Πολυτεχνείο», σημειώνοντας πως «η αστυνομία διακριτικώς απέχει». Από την πλευρά του, το Υπουργείο Παιδείας προσπαθεί να υποβαθμίσει την κινητοποίηση, ισχυριζόμενο ότι «οι συγκεντρωθέντες δεν εκπροσωπούν τους φοιτητάς» και ότι «τα συνθήματα είναι πολιτικά». «Τα Νέα» και «Το Βήμα» καταγράφουν τις «έντονες εκδηλώσεις» και τη μετάδοση μηνυμάτων «από τους ραδιοπομπούς», ενώ η «Βραδυνή» εκφράζει ανοιχτά τον φόβο ότι τα συνθήματα αυτά θα αποτελέσουν αφορμή «δια να δικαιολογηθή ίσως μία άστοχος επέμβασις». Αντίθετα, ο «Ελεύθερος Κόσμος» και «Τα Σημερινά» δίνουν το ξεκάθαρο στίγμα της καθεστωτικής γραμμής, εστιάζοντας υποδεικτικά στα «πολιτικά συνθήματα από ραδιοφωνικό πομπό» και προλειαίνοντας, επί της ουσίας, το έδαφος για τη βίαιη καταστολή που θα ακολουθούσε.
Το Βήμα: «Νεκροί και τραυματίαι στο κέντρο των Αθηνών»
Η επόμενη μέρα, Σάββατο 17 Νοεμβρίου, βρίσκει την Αθήνα σε κατάσταση πολιορκίας. Τα πρωτοσέλιδα είναι συγκλονιστικά. Η «Ακρόπολις» αναγγέλλει: «Τανκς κατήλθαν την νύκτα στην Αθήνα. Νεκροί και τραυματίες στις συγκρούσεις». Η «Απογευματινή» περιγράφει τη νύχτα ως «κόλαση»: «Τα τανκς κατέστειλαν την εξέγερσι... Νεκροί 4 - ίσως 10, εκατοντάδες οι τραυματίες». Το «Βήμα» κάνει λόγο για «βιαίαν διάλυσιν διαδηλώσεων», ενώ η «Βραδυνή» συμπληρώνει με έμφαση: «Αίμα έρρευσε... Άρματα μάχης έζωσαν την Αθήνα». Στο ίδιο μήκος κύματος κινούνται και «Τα Νέα». Αντίθετα, τα φιλοχουντικά «Σημερινά» εστιάζουν στην καταστολή, κάνοντας λόγο για «μάχες ολόκληρη τη νύχτα» και «κατάληψη του Πολυτεχνείου από τανκς και αστυνομικούς».
Την επομένη, Κυριακή 18 Νοεμβρίου, η δραματική τροπή των γεγονότων οδηγεί στην επιβολή Στρατιωτικού Νόμου σε όλη τη χώρα. Το διάγγελμα του δικτάτορα Γ. Παπαδόπουλου στα πρωτοσέλιδα διακηρύσσει προκλητικά: «Αποκαθίσταται η εσωτερική γαλήνη και κατοχυρούται η δημοσία τάξις».
«Η Βραδυνή»: «19 Νεκροί, 148 τραυματίαι»
Τις ημέρες που ακολούθησαν, ο Τύπος αναγκάζεται να παρουσιάσει την «εξομάλυνση» υπό την κάννη των όπλων. Ωστόσο, η «Βραδυνή» τη Δευτέρα 19 Νοεμβρίου, δημοσιεύει τον απολογισμό των συγκρούσεων: «19 νεκροί - 148 τραυματίαι», αποκαλύπτοντας το πραγματικό μέγεθος των γεγονότων. Από την άλλη, «Τα Σημερινά» επιχειρούν να περάσουν τη γραμμή αποποίησης ευθυνών του καθεστώτος, αποδίδοντας τις δολοφονίες στην τύχη: «9 νεκροί - οι 6 από σφαίρες αδέσποτες».
Την Τρίτη 20 Νοεμβρίου, η «Ακρόπολις» κάνει λόγο για «άρση βαθμιαίως των έκτακτων μέτρων», παρόλο που το Έκτακτο Στρατοδικείο επέβαλλε ήδη σωρηδόν ποινές φυλάκισης. Την ίδια ημέρα, η καθεστωτική προπαγάνδα εστιάζει στις υλικές ζημιές. Ο Τύπος μιλά για «όψιν γενικής λεηλασίας και εκτεταμένων φθορών» στο Πολυτεχνείο. Η «Απογευματινή» δημοσιεύει κυβερνητικά στοιχεία για 866 συλλήψεις, επιχειρώντας προφανώς να υποβαθμίσει τη φοιτητική συμμετοχή και δυναμική (παρουσιάζοντας 475 εργάτες και μόλις 14 φοιτητές).
Η Τετάρτη 21 Νοεμβρίου σημαδεύεται από τη μνημειώδη δήλωση του Σπύρου Μαρκεζίνη: «Ο στρατός εκλήθη και επετέλεσε αναιμάκτως την αποστολήν του». Αυτή η ρητορική της «αναίμακτης αποστολής» με φόντο το αίμα των νεκρών, αποτελεί ίσως την πιο τραγική ειρωνεία εκείνων των ημερών.
Ἕνα παιδάκι
Μεταξὺ τῶν ἐννέα νεκρῶν, ἕνα παιδάκι ἡλικίας 5½ μόλις ἐτῶν. Πρόκειται περὶ τοῦ Δημητρίου Θεοδώρου, ὁ ὁποῖος ἐφονεύθη εἰς τὴν ταράτσαν τῆς οἰκίας του εἰς τὴν συνοικίαν Ζωγράφου, ἀνύποπτο καὶ ἀθῶο θῦμα τῶν αἱματηρῶν ἐπεισοδίων τῆς πρωτευούσης. Ὁ μικρὸς Δημητράκης ἔφερε διαμπερὲς τραῦμα ἀπὸ πυροβόλον ὅπλον.
(Η Βραδυνή, 19-11-1973, φ. 17543, σ. 1)
Χουντική προπαγάνδα
Από την πρώτη στιγμή της εξέγερσης –και ιδίως μετά την κήρυξη του Στρατιωτικού Νόμου– ο Τύπος μετατράπηκε σε βασικό εργαλείο χειραγώγησης από το καθεστώς. Στην πρώτη γραμμή αυτής της προσπάθειας βρέθηκαν ο «Ελεύθερος Κόσμος» και «Τα Σημερινά», λειτουργώντας ως επίσημα φερέφωνα της δικτατορίας. Την Κυριακή 18 Νοεμβρίου, ο «Ελεύθερος Κόσμος» προβάλλει το διάγγελμα Παπαδόπουλου με τον τίτλο: «Απεδείχθη ύπαρξις συνωμοσίας των εχθρών της Δημοκρατίας... αποφασισμένος να λάβω όλα τα μέτρα δια την παγίωσιν της τάξεως».
Τις επόμενες ημέρες, η εξέγερση βαφτίστηκε υποκριτικά «συνωμοσία». Τα «Σημερινά» γράφουν για «ακρότητες στο Πολυτεχνείο» και «τεράστιες ζημιές από τους βανδαλισμούς», ενώ επιρρίπτουν την ευθύνη στους διαδηλωτές λέγοντας ότι «οι αναρχικοί χρησιμοποίησαν όπλα και βόμβες μολότοφ». Ο «Ελεύθερος Κόσμος» κάνει λόγο για «όργιον βανδαλισμών... οι τοίχοι γεμάτοι από κομμουνιστικά συνθήματα» και αποκαλύπτει ένα δήθεν «συνωμοτικόν σχέδιον» των «αναρχικών» που στόχευε σε «σταδιακή κατάληψιν δημοσίων κτιρίων, γενικήν απεργίαν και σαμποτάζ». Σε άρθρο του, ο εκδότης του «Ελεύθερου Κόσμου», Σάββας Κωνσταντόπουλος, στοχοποιεί ανοιχτά τον παλαιό πολιτικό κόσμο γράφοντας προκλητικά: «Αυτοί ήθελαν το αίμα».
Η παραπληροφόρηση κορυφώνεται στις 21 Νοεμβρίου. Ο «Ελεύθερος Κόσμος» συμπληρώνει τη δήλωση του πρωθυπουργού Σπ. Μαρκεζίνη περί «αναίμακτης αποστολής» με τα λόγια του στρατηγού Ζαγοριανάκου: «Ο Στρατός επέβαλε την τάξιν άνευ χρήσεως όπλων», ενώ τα «Σημερινά» γράφουν ανερυθρίαστα: «Αι Ένοπλοι Δυνάμεις επέβαλον την τάξιν χωρίς να χρησιμοποιήσουν τα όπλα των».
«Τεχνικοί λόγοι» και «εργατικές διαφορές»
Εν μέσω της αιματοχυσίας και των μαζικών συλλήψεων, «Τα Νέα» και «Το Βήμα» εξαφανίστηκαν από τα περίπτερα. Η απουσία των δύο εντύπων του ΔΟΛ ήταν η πιο εκκωφαντική απόδειξη της φίμωσης του Τύπου και της καταρράκωσης της ελευθερίας του λόγου. Τα δύο έντυπα επανεμφανίστηκαν στις 23 Νοεμβρίου, επικαλούμενα στα ψιλά γράμματα «τεχνικούς λόγους» και «εργατικές διαφορές» –μια προφανή δικαιολογία για τη στυγνή λογοκρισία που είχαν υποστεί. Με την επιστροφή τους, τα πρωτοσέλιδα καταγράφουν τη νέα, σκληρή πραγματικότητα: «Υπό περιορισμό τρεις πολιτικοί» (Κανελλόπουλος, Μαύρος, Ζίγδης), υπογραμμίζοντας το αγεφύρωτο χάσμα ανάμεσα στην κοινωνία και το καθεστώς μετά την αιματοβαμμένη εξέγερση. Άλλωστε, το στίγμα είχε ήδη δώσει η εφημερίδα «Ακρόπολις» από την Κυριακή 18 Νοεμβρίου, επιβεβαιώνοντας ουσιαστικά την επιβολή της απόλυτης λογοκρισίας, καθώς ανέφερε ότι η κυβέρνηση απαγόρευσε τη «δημοσίευσιν ανησυχητικών ειδήσεων».
ΑΠΑΓΟΡΕΥΕΤΑΙ Η ΔΗΜΟΣΙΕΥΣΙΣ
ΑΝΗΣΥΧΗΤΙΚΩΝ ΕΙΔΗΣΕΩΝ
ΥΠΟ ΤΟΥ Ἀρχηγοῦ τῶν Ἐνόπλων Δυνάμεων, ἐξεδόθη ἡ κάτωθι προκήρυξις:
ΠΡΟΚΗΡΥΞΙΣ ΥΠ’ ΑΡΙΘ. 3
Ἔχοντες ὑπ’ ὄψιν τάς Διατάξεις τοῦ Νομοθετικοῦ Διατάγματος 798)1971 «περί καταστάσεως πολιορκίας» τεθέντος εἰς ἐφαρμογήν διά τοῦ Προεδρικοῦ Διατάγματος 411 ἀπό 17 Νοεμβρίου 1973
Ἀπεφασίσαμεν καί Διατάσσομεν
ΑΠΑΓΟΡΕΥΟΜΕΝ :
1) Τήν ἀνακοίνωσιν ἤ δημοσίευσιν πληροφοριῶν, καθ’ οιονδήποτε τρόπον καί διά τοῦ Τύπου, δυναμένων νά φέρουν ἀνησυχίαν ἤ φόβον εἰς τούς πολίτας, ἤ νά μειώσουν τό παρ’ αὐτοῖς αἴσθημα ἀσφαλείας καί τάξεως, ὡς καί πληροφοριῶν τεινουσῶν εἰς τήν ἄσκησιν προπαγάνδας κατά τῆς καθεστηκυίας τάξεως ἤ ἀποβλεπουσῶν ὁπωσδήποτε εἰς τήν προβολήν ἤ διάδοσιν ἀπόψεων πολιτικῶν ὀργανώσεων καί κομμάτων.
2) Τήν ἀπό τῶν κινηματογράφων, τῶν θεάτρων, τῆς φωνογραφίας, τῆς Ραδιοφωνίας, τῆς Τηλοψίας καί παντός ἄλλου παρεμφεροῦς μέσου μετάδοσιν λόγου ἤ παραστάσεως δυναμένων νά ἐπιφέρουν τά ὡς ἄνω ἀποτελέσματα.
3) Ἐν περιπτώσει παραβάσεως διατάσσεται ἡ κατάσχεσις τῶν ἐντύπων ἐν γένει, εἴτε πρό τῆς κυκλοφορίας αὐτῶν, εἴτε μετ’ αὐτήν, ὡς καί ἡ ἀπαγόρευσις τῆς παραστάσεως ἤ προβολῆς τῶν ἔργων.
4) Οἱ παραβάται τῆς παρούσης θά παραπέμπωνται ἐνώ- πιον τῶν Ἐκτάκτων Στρατοδικείων καί θά τιμωροῦνται συμφώνως πρός τάς διατάξεις τοῦ περί καταστάσεως πολιορκίας νόμου.
Ἐν Ἀθήναις τῇ 17 Νοεμβρίου 1973
Ὁ Ἀρχηγός Ἐνόπλων Δυνάμεων
ΔΗΜΗΤΡΙΟΣ ΖΑΓΟΡΙΑΝΑΚΟΣ
Στρατηγός.
| Από την εβδομαδιαία έντυπη έκδοση «Λακωνικός Τύπος Plus+»
> Κυκλοφορεί κάθε Δευτέρα στα περίπτερα και στην πόρτα σας.




