Στις 29 Απριλίου, ημερομηνία που συμπυκνώνει σχεδόν συμβολικά τη βιογραφία του Κωνσταντίνου Καβάφη, καθώς την ίδια ημέρα το 1863 γεννήθηκε και το 1933 έφυγε από τη ζωή, η Αθήνα απέκτησε ένα νέο σημείο αναφοράς που δεν λειτουργεί απλώς ως μνημειακή υπενθύμιση, αλλά ως ενεργό στοιχείο του αστικού της ιστού. Την παραμονή των γενεθλίων του ποιητή, στις 28 Απριλίου, το Ίδρυμα Ωνάση παρέδωσε στον Δήμο Αθηναίων το γλυπτό που απεικονίζει τον Αλεξανδρινό ποιητή, έργο του Πραξιτέλης Τζανουλίνος, το οποίο τοποθετήθηκε στον πεζόδρομο της Διονυσίου Αρεοπαγίτου, μπροστά από την Ωνάσειο Βιβλιοθήκη και την Onassis Mandra, σε έναν από τους πιο πολυσύχναστους και συμβολικά φορτισμένους άξονες της πόλης.
Πρόκειται για ένα γλυπτό σε φυσικό μέγεθος, κατασκευασμένο από χαλκό με πατίνα υψηλής αντοχής, σχεδιασμένο εξαρχής για να αντέχει στον εξωτερικό χώρο και κυρίως για να ενσωματωθεί σε αυτόν. Ο Καβάφης αποδίδεται καθιστός, σε μια στάση που παραπέμπει άμεσα στην εμβληματική φωτογραφία του από το διαμέρισμά του στην οδό Λέψιους 10 στην Αλεξάνδρεια, γύρω στο 1930, όπου τον βλέπουμε να αναπαύεται σε ανάκλιντρο. Η επιλογή αυτής της συγκεκριμένης εικονογραφίας δεν λειτουργεί απλώς ως αναφορά, αλλά ως αφετηρία για μια μετατόπιση: η ιδιωτική στιγμή του ποιητή μεταφέρεται στον δημόσιο χώρο, διατηρώντας κάτι από την εσωτερικότητα και τη συγκράτηση που χαρακτηρίζουν τη φυσιογνωμία του.
Σημαντικές λεπτομέρειες της μορφής, όπως τα χαρακτηριστικά του γυαλιά, αποδόθηκαν με τη βοήθεια σύγχρονων τεχνολογιών τρισδιάστατης σάρωσης και εκτύπωσης, βασισμένων σε αυθεντικά αντικείμενα, γεγονός που προσδίδει στο έργο μια ιδιαίτερη ακρίβεια χωρίς να το εγκλωβίζει σε μια στεγνή μιμητικότητα. Η τελική μορφή ισορροπεί ανάμεσα στην αναγνωρίσιμη όψη του Καβάφη και σε μια πιο εσωτερική, σχεδόν υπαινικτική απόδοση της παρουσίας του. Την ίδια στιγμή, ο φωτισμός της Ελευθερία Ντεκώ λειτουργεί ως δυναμικό στοιχείο του έργου, εντάσσοντάς το σε μια συνεχή συνομιλία με το περιβάλλον και τις μεταβολές του φυσικού φωτός, μετατρέποντας το γλυπτό σε μια εμπειρία που δεν παραμένει στατική μέσα στον χρόνο.
Η πρόθεση του έργου, όπως διατυπώνεται και από το ίδιο το Ίδρυμα Ωνάση, κινείται προς την κατεύθυνση της ένταξης του πολιτισμού στην καθημερινότητα, έξω από τους αυστηρά θεσμικούς χώρους. Ο πολιτισμός, ως ζώσα εμπειρία, εγγράφεται στον δρόμο, στις διαδρομές των ανθρώπων, στον κοινόχρηστο χώρο που μοιράζονται. Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζει και το σημείωμα του ίδιου του γλύπτη Πραξιτέλης Τζανουλίνος, ο οποίος αναφέρεται σε μια φράση του Edward Morgan Forster από το 1919, «Ένας Έλληνας κύριος με καπέλο που στέκει απολύτως ακίνητος, ελαφρώς λοξά προς το σύμπαν», ως μία από τις αφετηρίες της προσέγγισής του. Σε συνδυασμό με το φωτογραφικό υλικό και με τον ίδιο τον ποιητικό λόγο του Καβάφη («Προσπάθησε να τα φυλάξεις ποιητή… Του ερωτισμού σου τα οράματα. Βάλ’ τα, μισοκρυμένα, μες τες φράσεις σου») διαμορφώνεται η κατεύθυνση ενός έργου που επιχειρεί ν’ αποδώσει το «είναι» του ποιητικού του κόσμου. Έτσι, η μορφή του Καβάφη προκύπτει μέσα από μια διαδικασία που περνά από τον πηλό στον χαλκό, φέροντας ήδη από την αρχή το στοιχείο της μερικής απόκρυψης, μιας παρουσίας που ταυτόχρονα φανερώνεται και υποχωρεί.
Το γλυπτό της Διονυσίου Αρεοπαγίτου εντάσσεται σε μια ευρύτερη ευρωπαϊκή πρακτική, όπου οι πόλεις επιλέγουν να ενσωματώνουν τους δημιουργούς τους στον δημόσιο χώρο με τρόπους που ευνοούν την εγγύτητα και την καθημερινή συνάντηση, από τον Fernando Pessoa στη Λισαβόνα έως τον James Joyce στην Τεργέστη και τον Franz Kafka στην Πράγα. Στην περίπτωση της Αθήνας, το έργο αυτό αποτελεί το τρίτο σημείο αναφοράς για τον Καβάφη με τη συμβολή του Ιδρύματος Ωνάση, μετά το Αρχείο Καβάφη στην οδό Φρυνίχου και την Οικία Καβάφη στην Αλεξάνδρεια, ενισχύοντας τον διάλογο ανάμεσα στις δύο πόλεις που καθόρισαν τη διαδρομή του.
Και αν μπορούσαμε να καθίσουμε δίπλα στον Βρεττάκο και τον Ρίτσο;
Για φανταστείτε, πόσο διαφορετικοί θα ήταν οι περίπατοί μας στην Σπάρτη αν ξέραμε πως στο πάρκο της Ευαγγελίστριας ίσως, ή στο πάρκο του ΟΤΕ, ή του μουσείου, μας περίμενε στο δικό του παγκάκι ο Ρίτσος ή ο Βρεττάκος. Πόσο ξεχωριστή εμπειρία θα ήταν να μπορείς να διαβάσεις μια ποιητική τους συλλογή με τη μορφή τους κυριολεκτικά δίπλα σου για συντροφιά; Οι επισκέπτες της πόλης μας θα εντυπωσιάζονταν κι εμείς ίσως ν’ αγαπούσαμε την ποίηση λίγο παραπάνω αν μπορούσαμε να καθίσουμε για λίγο δίπλα της και να την αφουγκραστούμε. Γιατί, όπως φάνηκε και με τα «ποιητικά» banners στα παρτέρια, ο κόσμος δεν μένει ασυγκίνητος όταν έρχεται τετ α τετ με την τέχνη μέσα με ανύποπτη στιγμή της καθημερινότητάς του.
