«Διαφθαρείσης τῆς διανοίας ἡ τε ψυχὴ πολλὰ σφάλλεται», λέει ο Ισοκράτης στο ευαγγελιό του ήτοι στην προς Δημόνικον επιστολή του. «Γνώθι σαυτόν» ήταν γραμμένο στο κούτελο του μαντείου των Δελφών.
«Δεν φοβήθηκα τους τυράννους τον καιρό της τυραννίας και την έλεγα τη γνώμη μου σαν αληθινός δημοκράτης όσο φοβήθηκα τους φανατισμένους δημοκράτες τον καιρό της δημοκρατίας» μας λέει ο μοναδικής πνευματικότητας Φ. Βαρέλης, που κι αυτός κινείται στην ίδια γραμμή με τους αρχαίους. Και ενδεικτικά μόνον ανέφερα αυτά για αφόρμηση, να πιάσω ραφή.
Κι απορώ οι άνθρωποι, τα λογικά υποτίθεται όντα, όταν τα βλέπουν αυτά πως δε συγκινούνται, δεν συγκλονίζονται από τούτα τα συγκλονιστικά. Πως δεν τα μελετούν με προσοχή κι ας μας καλεί σ’ αυτό η ίδια η λέξη. Προσοχή = προς + έχω (τον νουν). Πως δεν τα προσέχουν, δε στέκονται να συλλογιστούν. Κι εδώ είναι που τρελαίνομαι.
Φαίνεται όμως ότι οι μεγάλες κουβέντες, οι μεγάλοι λόγοι είναι για πολύ λίγους, μετρημένους στα δάχτυλα.
Καίτοι η αληθινή κουβέντα είναι μαχαίρι στην καρδιά, τους πολλούς δεν τους αγγίζει, δεν τη νιώθουν, δεν την προσέχουν και την προσπερνούν σα να μην υπάρχει. Σα να μην ελέχθη ποτέ. Κι ας πόνεσε, κι ας πέρασε μέσα από πολύ σκληρές δοκιμασίες εκείνος που την είπε κι αφορά πια όλους μας.
Ύστερα είναι και το άλλο. Έχει μου φαίνεται γενικώς διαφθαρεί το μυαλό του ανθρώπου. Η ψυχή μας αλλιώτεψε λέει ο ποιητής. Ο άνθρωπος είναι αδιάφορος μπροστά στον πόνο του άλλου. Και περισσότερο σε μεγάλα και αληθινά λόγια. Είναι και η εποχή μας απάνθρωπη, υποκριτική και καχύποπτη όσο ποτέ. Κι αυτό το καλλιεργήσαμε συστηματικά χρόνια πολλά. Αναπτύξαμε τις δημόσιες λεγόμενες σχέσεις και τις σπουδάζουμε στα πανεπιστήμια μ ‘ένα σκοπό να καλύπτουμε την ανεπάρκειά μας και να κοροϊδεύει ο ένας τον άλλον. Απλώσαμε έναν πανίσχυρο μηχανισμό προπαγάνδας στα χέρια της εξουσίας κάνοντας την παλιανθρωπιά μας επιστήμη.
Μιλήσαμε και μιλάμε με τόση αμετροέπεια για δικαιοσύνη, ειρήνη, ισότητα, δημοκρατία κάνοντας τα εντελώς αντίθετα όλοι μας, χωρίς ποτέ αυτοί που εξουσιάζουν, είναι οι ταγοί και δείχνουν το δρόμο, να πουν μια φορά έστω την αλήθεια. Και βρισκόμαστε εδώ που είμαστε οδεύοντας απ’ το κακό στο χείρον.
Γιατί πως μπορεί να μιλεί για δημοκρατία και δικαιοσύνη και ισότητα και ανθρώπινα δικαιώματα – την μεγαλύτερη φθορά έχουν υποστεί οι ευγενείς λεγόμενες λέξεις που οι εξουσιαστές τις σούρνουν κυριολεκτικά βιάζοντάς τες – ο βουλευτής για παράδειγμα που οι παντοειδείς απολαβές του ξεπερνούν κατά λίαν επιεικείς υπολογισμούς τις 50 χιλιάδες € μηνιαίως, ενώ ο άλλος παίρνει 500 € και καλείται μ’ αυτά να ζήσει, να σπουδάσει παιδιά και φορολογείται; Για ποια δημοκρατία και ισότητα και δικαιοσύνη με τέτοιους όρους; Και μπορούν οι εξουσιαστές βουλευτές να μιλούν για δημοκρατία; Δεν ντρέπονται όταν νομοθετούν, οι νόμοι τους ισχύουν για τους άλλους και οι ίδιοι απολαύουν ασυλίας (ασυδοσίας); Ποια δημοκρατία όταν αρρωσταίνει ο πολίτης και δεν υπάρχει κανείς να τον βοηθήσει, κλειστοί όλοι οι δρόμοι, δεν υπάρχουν γιατροί και φάρμακα, ενώ αν αρρωστήσει ο εξουσιαστής πέφτουν όλοι πάνω να τον γλυτώσουν και καλά κάνουν; Ποια δημοκρατία όταν βλέπεις την τραγωδία και γνωρίζεις πως δεν μπορεί να διορθωθεί τίποτα και παρά ταύτα βγαίνουν και λένε θα μας σώσουν κι έχουν έτοιμες τις λύσεις εκείνοι που μας κατέστρεψαν;
Αφού μάγκα μου, δε μπορείς να διορθώσεις τίποτα γιατί δε βγαίνεις να το ειπεις λεβέντικα; Η’ τουλάχιστον να ειπείς: Μπορώ να κάνω ένα, δύο, τρία πράγματα. Τόσο μόνο. Τίποτα περισσότερο. Γιατί δε λες αυτό παρά κοροϊδεύεις; Κι όλα αναφέρονται ενδεικτικά και για να καταδειχτεί πόσο έχει αλλιωτέψει η ψυχή, πρωτίστως των εξουσιαστών.
ʺΔιαφθαρείσης λοιπόν της διανοίας η τε ψυχή πολλά σφάλλεταιʺ. Ας δούμε πρώτα τις λέξεις «Ἀρχὴ παιδεύσεως, ὀνομάτων ἐπίσκεψις» έλεγε ο Αντισθένης. Και επίσκεψις σημαίνει σκέψη πάνω στη σκέψη. Όχι παίρνω το μπουκάλι με το ποτό ή το κουτί με το γλυκό και πάω σε κείνον που γιορτάζει.
Και πρώτα το διαφθείρω σημαίνει καταστρέφω, εξολοθρεύω, εξασθενώ, γίνομαι ανάπηρος, ακρωτηριάζομαι κ.α. ενώ το σφάλλομαι (παθητ.) σημαίνει καταστρέφομαι, παραπαίω, κλονίζομαι, φθείρομαι, πλανώμαι, απατώμαι, κ.α. Κι αν κάποιου διαφθαρεί, καταστραφεί, εξασθενήσει η διάνοια, καταστρέφεται, φθείρεται και η ψυχή του.
Φοβερά λόγια, φοβερών ανθρώπων. Με ελάχιστες λέξεις αυτής της μαγικής ελληνικής γλώσσας, ο Ισοκράτης είπε πολλά και σπουδαία. Αποκάλυψε με τη μικρή αυτή φράση μια πτυχή της τραγωδίας του ανθρώπου. Και ταυτόχρονα έδωσε ορισμό κατά κάποιο τρόπο της ψυχής. Και μας είπε ότι και η ψυχή, όπως όλα άλλωστε, είναι κι αυτή δέσμια του νου.
Λέει καθαρά πως αν το μυαλό δε δουλεύει καλά δεν δουλεύει και η ψυχή. Όσο ισορροπημένο έχεις το μυαλό τόσο ισορροπημένη και η ψυχή. Λάσκαρε το μυαλό, η διάνοια; πάει και η ψυχή έπαθε το ίδιο.
Η ψυχή από μόνη της δεν φθείρεται. Ούτε φθαρείσα επηρεάζει τη διάνοια, τον νουν, το μυαλό. Καθαρά πράγματα.
Επομένως απ’ αυτό και μόνο συνάγεται ότι η ψυχή είναι δημιούργημα του νου. Δεν την έπλασε ούτε τη φύσηξε κάποιος κι έγινε. Είναι δημιούργημα του νου και ο Ισοκράτης το λέει καθαρά. Εμείς δεν το ακούμε ή εθελοτυφλούμε. Κι αυτό ενισχύεται και με τα προηγούμενα στο ίδιο κείμενο.
Κι είναι τούτο παράδειγμα χτυπητό. Όπως ο νους, μας λέει, αν διαφθαρεί υπό οίνου πάσχει και ανατρέπει τους ηνιόχους απ’ το άρμα (σήμερα βλέπε τροχαία ατυχήματα) έτσι και με την ψυχή. Παρήκμασε η διάνοια; σάπισε και η ψυχή. Και η ψυχή είναι τα συναισθήματα. Κι αν διαφθαρεί η διάνοια δεν δουλεύουν ούτε συναισθήματα ούτε τίποτα. Αυτών όλων δε στα παραδείγματα που έφερα παραπάνω, είμαι βέβαιος είναι διεφθαρμένες οι διάνοιες τους επομένως και οι ψυχές τους και δεν μπορούν να συναισθανθούν τον πολίτη, τον οποίον συστηματικά πλέον κοροϊδεύουν για να διατηρήσουν την εξουσία τους και τις απρόσιτες απολαβές τους που ο πολίτης δεν μπορεί καν να διανοηθεί.
Η υγιής ψυχή είναι ευαίσθητη σαν την κεραία. Και λειτουργεί σωστά όταν δεν υπάρχουν παρεμβολές, παρεμβάσεις, ιδιοτέλειες. Και δεν είναι όλες οι κεραίες το ίδιο ευαίσθητες, ούτε όλα τα μυαλά. Φανταστείτε τώρα τι γίνεται όταν η κεραία είναι γυρισμένη στη μια μεριά. Εκείνη της φιλαυτίας, του δικού μας συμφέροντος μόνον. Δεν πιάνουν κανένα άλλο σήμα. Όπως οι κεραίες των πολιτικών δεν πιάνουν κανένα σήμα του λαού. Ούτε τον υπολογίζουν. Και βεβαίως δε λέμε ότι αυτά είναι σωστά κι έχουμε την αλήθεια. Έχουμε όμως ένα μέρος του «γνῶθι σαὐτόν» και προσπαθούμε.
Γνωρίζουμε ότι είμαστε άνθρωποι και ως άνθρωποι έχουμε αδυναμίες, εγωισμούς, ελαττώματα, ατέλειες, άγνοια πολλών και πολεμάμε. Το ξέρουμε και τις παλεύουμε. Κι είναι τούτο το πιο σημαντικό. Οι πολλοί όμως δε δέχονται πως έχουν αδυναμίες. Νομίζουν πως τα γνωρίζουν όλα κι είναι αυτοί που δεν ξέρουν τίποτα. Ακόμα κι εγώ που λέω αυτά σήμερα αν ειπεί κάτι κάποιος και με προσβάλει, αμέσως η ανθρώπινη αδυναμία θα εκδηλωθεί. Αν δεν δεχτούμε ότι έχουμε από τη φύση μας αδυναμίες και δεν προσπαθούμε να βελτιωθούμε η διάνοια μας θα είναι διεφθαρμένη συνεπώς και η ψυχή μας θα σφάλλεται. Έτσι βλέπουμε αδέρφια να μισούνται για μια αυλακιά τόπο. Από τη μια στιγμή στη άλλη μπορείς να μισήσεις για χίλια πράγματα.
Αν λοιπόν δε δεχτούμε τα πάθη μας πως θα μπορέσουμε να προχωρήσουμε; Δυστυχώς δεν έχουμε τη δύναμη να αντικρύσουμε το τέρας που είναι ο εαυτός μας. Και περνούν χρόνια πολλά, για να μπορέσει κάποιος να πολεμήσει τις αδυναμίες του. Έρχονται πια τα γεράματα. Γι’ αυτό οι αρχαίοι Σπαρτιάτες είχαν τη γερουσία. Ένα σώμα που το αποτελούσαν (30) γέροντες άνω των (60) ετών, οι οποίοι όπως λέει ο Αριστοτέλης «ἀξίωμα εἶχον ἀρετῆς» και σήμερα τα σοβαρά πολιτεύματα έχουν γερουσίες. Στον γέροντα κατακαθίζουν μέσα του τα πράγματα. Σιγούν τα πάθη, οι εγωισμοί, οι φανατισμοί, μερώνει το τέρας, γιατί έχει προηγηθεί αγώνας με τον εαυτό του. Αν στην Ελλάδα είχαμε γερουσία λέτε να πέρναγαν οι νόμοι της ανωμαλίας και της διαστροφής ήτοι ο Νόμος για την αλλαγή φύλου και μάλιστα από τα 15; Ή οι ομοφυλόφιλοι να παντρεύονται και να υιοθετούν παιδιά; Κι αυτοί που τα ψήφισαν δεν έχει σαπίσει η διάνοια τους και η ψυχή τους;
Αρχίζω να πιστεύω σε πιο βαθειά πράγματα που έχουν σχέση με τη μοίρα, τη φύση, το σπέρμα του ανθρώπου. Πιθανόν ο χαρακτήρας μας νάχει ανάγκη να επιβεβαιωθεί μ’ έναν πόνο για να μπορέσει να προσεγγίσει τα πράγματα.
Όμως ας επανέλθουμε στον Ισοκράτη, στην προς Δημόνικον επιστολή του και να κλείσουμε. Πρέπει να μαζεύουμε τα όμορφα και όχι τα κακά. Όπως βγαίνεις στην ύπαιθρο να μαζέψεις χόρτα και μαζεύεις τα καλά, τα τρυφερά που τρώγονται. Όπως απ’ τα λουλούδια μαζεύουμε τα όμορφα και ευωδιαστά όχι σκυλοκατούρια και κάνουμε ανθοδέσμη έτσι και στη ζωή.
Και απορείς με τους αρχαίους. Πως σε τόσος σύντομο χρονικό διάστημα βγήκαν τόσο ωραία πράγματα. Σε τριάντα σχεδόν χρόνια όσο ο χρυσός λεγόμενος αιώνας. Όπως τα μανιτάρια που βγαίνουν καμμιά φορά στο χωράφι όλα μαζί και την άλλη χρονιά τίποτα ή ελάχιστα. Και ειδικά εδώ ο Ισοκράτης, στην προς Δημόνικον επιστολή του, έχει θησαυρούς που θά ’πρεπε όλοι εμείς οι Έλληνες αδιαλείπτως να μελετούμε να σεβόμαστε και νά ’χουμε εγκωλπωθή. Κείμενο οδηγός ζωής.