(Εκ)τετέλεσται (Σκέψεις άτακτες και ανυπότακτες)

Παρασκευή, 14 Ιούνιος 2019 19:59 | | E-MAIL ΕΚΤΥΠΩΣΗ

Περπατούσα και σκεφτόμουν την αρχή από το Χ της Οδύσσειας. Εκείνη που τιτλοφορείται από τους Αλεξανδρινούς γραμματικούς Μνηστηροφονία (φόνος των μνηστήρων). Εγυμνώθη, λέει, από τα ράκη ο πολύβουλος (πολύμητις) Οδυσσέας και σάλταρε το μέγα κατώφλι έχοντας τόξο και φαρέτρα γεμάτη βέλη και στους μνηστήρες είπεν: Αυτός ο άθλος άβλαβος τελέστηκε (οὖτος μὲν δὴ ἄεθλος ἀάατος ἐκτετέλεσται). Τώρα άλλον στόχον θα βάλω, που κανένας άνδρας δεν χτύπησε, μήπως και μου κάνει την ευχή ο Απόλλων. Μήπως είναι πεπρωμένο (πόρῃ δέ μοι εὖχος) να πετύχω. (αἵ κε τύχωμι).
Ε, του κερατά, ο Όμηρος. Κεντάει. Μέχρι τη στιγμή εκείνη ο Οδυσσέας είχε τα ράκη. Διακονιάρη και σακάτη και περιθωριακόν τον λογάριαζαν. Και ξαφνικά πέταξε τα νεκρόσκουτα ο πολύμητις, αυτός που είχε πολλές βουλές στο μυαλό του (πολύβουλος) και απευθυνόμενος στους μνηστήρες είπεν: (“Οὗτος μὲν δὴ ἄεθλος ἀάατος ἐκτετέλεσται”). Άεθλος και άθλα και άθλη. Και γενέθλια (γένεσις + άθλος), ημερομηνία έναρξης των άθλων που καλείται να επιτελέσει κάθε άνθρωπος ερχόμενος σ’ αυτήν εδώ τη ζωή. Και μετά η λέξη που αρχίζει με τρία (3) άλφα, αάατος, που σημαίνει άβλαβος. Αλήθεια, πώς προφέρονταν αυτή η γλώσσα; Γιατί εμείς σήμερα έχουμε μόνο το οπτικό κομμάτι. Το ακουστικό μας λείπει. Για να κλείσει ο στίχος με το εκτετέλεσται. Εκτελώ, εκτέλεσε την αποστολή του, εκτελέστηκε ο καταδικασθείς. Τι να λες μ’ αυτό το εκτελώ και εκτετέλεσται!
Και η ζωή παίρνει νόημα τελικά στην εκτέλεσή της. Ένας άθλος είναι η ζωή και το τέλος του κάθε ανθρώπου η επισφράγιση. Είναι μεγαλείο το τέλος. Κι αν ο άνθρωπος αυτό το σημείο πρωτίστως το ιδεί σοβαρά, τότε και στη ζωή του εκτελεί σοβαρά πράγματα. Αν βλέπει το τέλος σοβαρά και προσπαθεί γι’ αυτό, υπεύθυνα θα βλέπει κι ολόκληρη τη ζωή.Θα λογαριάζει την υστεροφημία του. Θυμηθείτε και το “πρὸς τὸ τελευταῖον ἐκβὰν ἕκαστον τῶν πρὶν ὑπαρξάντων κρίνεται” του Δημοσθένη. Και πρώτη φορά η λέξη εκβάν μαζί με τη λέξη τελευταῖον και το ρήμα κρίνεται με τάραξαν. Εκβάν = το να βγαίνεις έξω, να αποβιβάζεσαι από το πλοίο της ζωής. Ποντοπόρος ήσουν εδώ και τώρα κατεβαίνεις. Αυτό είναι το εκβάν. Και ποιό ρήμα χρησιμοποιεί. Κρίνεται. Δεν βρήκε άλλο; Τόσα υπάρχουν που θα μπορούσε να χρησιμοποιήσει. Πήγε όμως και βρήκε το κρίνεται. Δηλαδή η τελική κρίση, η απόφαση, αν θα είναι καταδικαστική ή θα σε δικαιώνει είναι αποτέλεσμα του τελευταίου εκ-βάντος. Αυτό καθορίζει και όλα τα προηγούμενα γεγονότα, που κρίνονται τώρα. Δηλαδή το τελείωμα είναι που έχει νόημα και το τελείωμα κατά κανόνα είναι τραγικό. Τα πριν σαν να μην υπήρξαν. Κι εκείνο που μετράει, το τώρα, είναι το τελευταίον εκβάν. Τώρα που φθάσαμε στο τέλος, στα γηρατειά και είδαμε τη μοίρα μας, τις βλακείες μας, τη ζωή τέλος πάντων και τη ματαιότητά της, αν κάνοντας στο τέλος απολογισμό την αντικρύσουμε γενναία χωρίς να εκλιπαρούμε αιωνιότητα και κλαψουρίζοντας να ρεζιλευόμαστε. Άλλωστε ξαφνικά κι από το τίποτα ήρθαμε, καθίσαμε μια στάλα και τώρα απαιτούμε για πάρτη μας και τον άλλο κόσμο;
Έκλεισε, εκτελέστηκε, συμπληρώθηκε η ζωή με τον θάνατον. Εκεί όλα τελειώνονται. Γίνονται δηλ. τέλεια, κλείνει η ιστορία. Έτσι πρέπει να τον ιδούμε. Σαν υπέροχο γεγονός τον θάνατον. Αυτός άλλωστε είναι ο σκοπός της ζωής. Στο τελείωμά της, εκεί που κάτι τελειώνεται. “Ἡ ζωὴ ἐν τῷ θανάτῳ τελειοῦται”, έλεγαν οι αρχαίοι. Γελιόμαστε αν νομίζουμε πως υπάρχει άλλος σκοπός της ζωής. (Και ο προορισμός του ανθρώπου το ίδιο.) Ο καθένας προ-όρισται για τον θάνατο. Όλοι είμαστε γραμμένοι του θανάτου. Άλλωστε τί σημαίνει τέλος; Μη δε σημαίνει σκοπός;
Εκεί λοιπόν στον θάνατο, ζυγίζονται όλα, κι εκεί μετριούνται. Εκτετέλεσται.Μεγάλη λέξη. Μεγάλος παρακείμενος. Ο παρακείμενος, που απ’ όσο ξέρω, δεν τον έχει καμμία γλώσσα. Αυτό το πάτημα, αυτήν την υπέροχη αναδίπλωση (π.χ. κέκραξα, σεσημασμένος, γέγραφα .. ) Λέξεις που φτιάχτηκαν λες όχι από γράμματα αλλά από νόημα. Και βεβαίως άλλου είδους υλικό οι λέξεις του Ομήρου. Αυτές οι πέτρες είναι σιδηρόπετρες. Και το χτίσιμο γρανιτένιο.
Και ενώ σκεφτόμουν αυτά έπαιρνα κουράγιο. Δίνουν κουράγιο αυτά τα πράγματα. Να βλέπουμε δηλαδή τον θάνατο μετά από σκέψη βαθειά σαν ωραίο γεγονός. Όπως όταν κάποιος τελειώνει την αποστολή του, την οποιαδήποτε αποστολή του. Να το κι εδώ το τελώ. Άλλη μεγάλη λέξη η αποστολή. Και το έψιλον (ε) του ρήματος τελέω-ῶ στο παράγωγο αποστολή γίνεται όμικρον (ο). Όπως λέγω-λόγος, τρέχω-τροχός, γέμω-γόμος, δέμω-δόμος και οικοδόμος, αείδω-αοιδός, αμείβω-αμοιβή, φέρω-φόρος, ρέω-ροή κ.τ.λ. κ.τ.λ.
Άεθλος. Τώρα θα βάλω στόχο, σημάδι που κανένας άνθρωπος δεν έβαλε ως σήμερα, λέει ο Οδυσσέας. Και την ευχή θα μου την ευοδώσει ο Απόλλων. Και σημαδεύοντας τον Αντίνοο έστειλε το βέλος προς αυτόν. Κι έχει μια πολύ σκληρή σκηνή εδώ ο ποιητής. Πεταχτήκανε λέει τα κρασιά και τα αίματα μαζί. Και σ’ αυτήν τη σκληράδα βλέπει κανείς τη μεγαλοπρέπεια της ελληνικής γλώσσας. Πιάνω το βιβλίο. Διαβάζω, σκέπτομαι. Όλα γίνονται για την παρηγοριά. Από το ʺκαλημέραʺ, ʺκαλησπέραʺ, ʺχαίρετεʺ,… που λέμε. Και το να κάθεσαι μόνος και να τα λες, φέρνουν θλίψη. Αν όμως με κάποιους τα μοιράζεσαι, είναι σπουδαίο. Και μόνον εδώ βλέπω την ομορφιά, την ωφελιμότητα, τη χρησιμότητα του γραψίματος. Γιατί κατά τα λοιπά και αυτό, όπως όλα, μάταιο είναι.
Έλεγα για τη σκηνή της εκδίκησης στον Όμηρο ότι είναι πολύ σκληρή. Αλλά φαίνεται πως έτσι πρέπει να γίνεται στη ζωή. Οι αρχαίοι ήσαν πολύ ευαίσθητοι και καλλιεργημένοι και φιλοσοφημένοι και μαλακοί. Είχαν βαθειά φιλοσοφία, τέχνη, ηθική και τα καλλιεργούσαν. Όμως εκεί που έπρεπε ήσαν σκληροί, πολεμούσαν σώμα με σώμα.
Και στον Όμηρο βλέπουμε μια υψηλού επιπέδου ʺόρθια ηθικήʺ, όπως αλλού είπαμε. Από την άλλη όμως βλέπομε σφαγές, λαρύγγια κομμένα, μάτια βγαλμένα και άλλα τέτοια.
Και όμως ο Όμηρος όλα τα φέρνει τόσο γλυκά, ώστε δεν απεχθάνεσαι κανέναν ήρωα. Σε κανέναν άλλο συγγραφέα στον κόσμο δεν βλέπεις αυτό το ανακάτεμα. Τη χαρά με τη λύπη. Την ηρεμία, την ησυχία με τον αχό του πολέμου. Τη χαρά με τους σκοτωμούς και τους θρήνους. Το καλό με το απόλυτο κακό. Όμως πουθενά δεν μισείς ούτε τον έναν ούτε τον άλλον. Η τέχνη του λόγου του είναι τέτοια, που όλα, τα καλά και τα κακά, τα κάνει έργο τέχνης, τα εξαϋλώνει.
Να σας μεταβιβάσω κι εσάς πως ο θάνατος δεν είναι κάτι κακό. Ούτε να το βλέπουμε τόσο τραγικό. Συστατικό στοιχείο της ζωής είναι ο θάνατος, το κλείσιμο του κύκλου. Η μία άκρη πάει κι αγγίζει την άλλη. Πρέπει να την αγγίζει, να γίνει αυτή η επαφή. (Άλλη μεγάλη λέξη η επαφή, αφή, άπτω). Μεγαλείο λοιπόν ο θάνατος – μέγα μυστήριον – και τίποτα δεν γίνεται χωρίς αυτόν.
Αμφιβάλλουμε, μισούμε, εχθρευόμαστε. Τι να λες για όλ’ αυτά που οδηγούν στα γηρατειά, που είναι η συνειδητοποίηση του αγώνα. Στον γέροντα φυτρώνει, δυναμώνει η συνείδηση. Αυτός συνειδητοποιεί περισσότερο από οποιονδήποτε άλλης ηλικίας ποιο το πραγματικό νόημα και όλα πια κλείνουν με τον θάνατο.
Μπορεί όλα τούτα να είναι μία δικαιολογία να ωραιοποιήσουμε την τραγωδία μας. Είναι όμως μία διέξοδος. Και όλα δικαιολογούνται εκεί. Ως και ο Χίτλερ, ο χειρότερος άνθρωπος, τώρα που πέθανε μετριώνται όλα, άλλαξε η ιστορία. Αλλιώς βλέπει κανείς τα πράγματα μετά τον θάνατό του και μπορεί ακόμη και να τον δικαιολογήσει. Κι όλ’ τούτα δεν είναι τίποτ’ άλλο από σκέψεις αγωνίας.
Και τελειώνουν οι επτά (7) πρώτοι στίχοι του Χ της Οδύσσειας με το “πόρη δέ μοι εὖχος Ἀπόλλων” του ρήματος πόρω, που ομολογώ δεν το είχα προσέξει ποτέ. Πόρη δέ μοι εὖχος = να μου κάνειτην ευχή, τη χάρη ο Απόλλων. “Αὐτὰρ πόρε δαίμων” (=αμέτρητα βάσανα μου έφερε ο θεός). Και από ‘δω πια, απ’ το ρήμα πόρω, η απορία (πόρη δὲ μὴ ἔχουσα) και προπαντός το πέπρωται, το πεπρωμένο.
Και μ’ αυτά πρέπει να συν-τονιστούμε, να συν-κινηθούμε για να τα χαρούμε κιόλας. Και σε μια στιγμή μέθυσα από ευτυχία. Αμέσως όμως θυμήθηκα αυτό: “τῶν εὐτυχούντων αἱ ψυχαὶ ὀλισθαίνουσι” και ευχήθηκα να ολισθήσουν και οι δικές σας ψυχές από ευτυχία. Παράλληλα όμως συγκρατήθηκα, γιατί ο ευτυχισμένος είναι σαν τον μεθυσμένον και ο μεθυσμένος παραπατάει, ολισθαίνει. Ας είμαστε λοιπόν συν-κρατημένοι, μετρημένοι πάντα παντού.
Και σ’ αυτά τα πενιχρά μας οδήγησε εκείνο το εκ-τετέλεσται.

Σημ. Ώρες ώρες νομίζω ότι έχω φθάσει στην άκρη της σκέψης κι από δω και πέρα δεν έχει άλλο. Πώς πας πας και βρίσκεσαι στην άκρη του γκρεμού και αντικρύζεις το χάος λίγο προτού πέσεις; Έτσι ένα τέτοιο πράγμα.

ΔΕΙΤΕ ΤΑ ΟΛΑ ΣΤΗΝ ΚΑΤΗΓΟΡΙΑ ΑΡΘΡΑ
του Ηλία Μακρή
Το κλίκ της ημέρας
του Ηλία Μακρή
oncologists.gr

Πρόσφατα Νέα