Θυμήθηκα -πώς πετάει το μυαλό από τόνα στ’ άλλο δίχως να ρωτάει- μία φράση του Ισοκράτη από την επιστολή του προς τον Δημόνικον (μεγάλο κείμενο). Ίσως, για την ευρύτητά του και τη σημασία του, μεγαλύτερο κι από τον Επιτάφιο του Θουκυδίδη. Και έπρεπε, πιστεύω, να διδάσκεται σ’ όλες τις βαθμίδες της εκπαιδεύσεως. Στο Δημοτικό, το Γυμνάσιο, το Λύκειο και προπαντός το Πανεπιστήμιο.
Σ’ αυτό το κείμενο λοιπόν ο Ισοκράτης λέει: “Τὰς ἡδονὰς θήρευε τὰς μετὰ δόξης”. Και εδώ και οι τρεις λέξεις ηδοναί, θηρεύω, δόξα είναι γνωστές, κοινές λέξεις πλην όμως πολύ σημαντικές και ως έννοιες μάλλον δύσκολες. Ας δούμε πρώτα το ρήμα, το δυναμάρι του λόγου, το θηρεύω. Που σημαίνει κυνηγώ, επιδιώκω και μεταφορικά επιζητώ. Ύστερα την ηδονή που σημαίνει την ευφροσύνη, τη χαρά, την ευχαρίστηση, την τέρψη, ακόμα και την ηδυπάθεια των σωματικών απολαύσεων. Γενικώς θα μπορούσαμε να πούμε πάρα πολλά για την ηδονή, αλλά αυτά αρκούν. Τέλος η δόξα είναι η προσδοκία που έχει κάποιος για κάτι. Αυτό που περιμένει, που καρτερεί, που ελπίζει. Η γνώμη των άλλων, η υπόληψη, η ιδέα, η φήμη, η εμφάνιση. Κι αυτά νομίζω ότι είναι επίσης αρκετά.
Τί λέει λοιπόν εδώ ο Ισοκράτης στον Δημόνικον; Να επιδιώκεις τον παροτρύνει, να επιζητείς τη χαρά, την ευχαρίστηση που νιώθουμε κι έρχεται από την καλή γνώμη των άλλων για μας. “Τὰς ἡδονὰς θήρευε τὰς μετὰ δόξης”.
Παρά ταύτα το περιεχόμενο της φράσεως δεν ξεκαθάρισε. Έτσι θα προχωρήσουμε λίγο ακόμη αναλύοντάς το.
Υπάρχουν πολλών ειδών ηδονές. Εσύ, λέει στον Δημόνικον, να κυνηγάς εκείνες που νιώθουμε όταν οι άλλοι έχουν καλή γνώμη για μας (εσένα).
Δύσκολα πράγματα στην κατανόησή τους. Γι’ αυτό θα προσπαθήσω να το δώσω με παράδειγμα. Όπως ο Όμηρος χρησιμοποιεί συχνά παραδείγματακαι ζωντανές παρομοιώσεις. Όπως ο Χριστός.
Να μην είναι κακό, του λέει αυτό που θα ασχοληθείς. Να λογαριάζεις πώς θα το ιδούν οι άλλοι. Να μην το κάνεις για να σε δοξάσουν, όπως λέμε σήμερα κι εννοούμε τη δόξα, αλλά να είναι η πλήρωση της ψυχής σου. Αυτά δηλ. που θα κυνηγήσεις να ευχαριστούν την ψυχή σου και δεν θα ντρέπεσαι να τα ειπείς στους άλλους. Παράδειγμα: τα υψηλά, τα ευγενή και τα ωραία να επιδιώκεις. Να γράψεις ένα ωραίο κείμενο, ένα ωραίο ποίημα. Ένα ωραίο μουσικό κομμάτι ή ό,τι άλλο τέρπει την καρδιά κι ανυψώνει τον νουν και να θέλεις να το δείξεις, να το εξωτερικεύσεις. Να μην ντρέπεσαι γι’ αυτό.
Και πόσα πράγματα είναι που τα κάνουμε οι άνθρωποι αλλά δεν είναι να βγουν σε κόσμο!
Αυτή είναι η ηδονή η μετά δόξης. Που θες να τη δείξεις, ευχαριστιέσαι κι ευχαριστιέται κι άλλος και λέει “μπράβο”. Αν δεν μπορείς να ομολογήσεις εκείνο που έκανες, τότε πίσω κρύβεται προστυχιά. Δεν μπορώ για παράδειγμα να ειπώ ότι είδα ένα κοριτσάκι και το πείραξα. Τούπιασα τα οπίσθια. Γιατί τούτο μπορεί να είναι, να φέρνει ηδονή δεν είναι όμως μετά δόξης (δοκώ το ρήμα). Κι είναι κάτι ρήματα πραγματικά χαμαιλέοντες. Ένα τέτοιο το δοκώ που μας δίδει την δόξα.
Και μ’ αυτά τα ρήματα, που από χρόνο σε χρόνο, έγκλιση σε έγκλιση, διάθεση σε διάθεση (ενεργητική, μέση, παθητική, ουδέτερη), αριθμό, πρόσωπο κλπ από πρόταση σε πρόταση αλλάσσουν σημασία, μπορεί να κάνεις λάθος ακόμα και βιβλία βοηθητικά νάχεις μπροστά σου να συμβουλεύεσαι. Και μόνο σε στιγμή ανύποπτη, εκεί που δεν περιμένεις, που βλέπεις ή ακούς κάτι περπατώντας αμέριμνος, στη βόλτα που κάνεις ή στην παραλία λες: “Νάτο, αυτό ήταν που έψαχνα και δεν έβρισκα”
Ατελείωτη γλώσσα. Κι όποιος ειπεί ότι κατέχει αρχαία ελληνικά, σε βαθμό να βγει πέρα όπου κι αν τον ρίξεις, ψεύδεται.
Το ότι έτσι είναι η φράση “τὰς ἡδονὰς θήρευε τὰς μετὰ δόξης” – τόσο σύντομη αλλά με πυρηνική δύναμη και σημασία – προκύπτει κι από τα άλλα που έχει ο Ισοκράτης στην ίδια πρόταση. ”Tοὺς μὲν θεοὺς φοβοῦ, τοὺς δὲ γονεῖς τίμα, τοὺς δὲ φίλους αἰσχύνου, τοῖς δὲ νόμοις πείθου”. Και κυρίως από τη φράση που προσπαθήσαμε να προσεγγίσουμε “τὰς ἡδονὰς θήρευε τὰς μετὰ δόξης• τέρψις γὰρ σὺν τῷ καλῷ μὲν ἄριστον, ἄνευ δὲ τούτου κάκιστον”. Ευχαρίστηση, ευφροσύνη, χαρά, ηδονή, τέρψη μαζί με το καλό είναι άριστο, χωρίς αυτό όμως κάκιστο.
Και θα το πούμε άλλη μία φορά. Το κείμενο αυτό έπρεπε να διδάσκεται σ’ όλες τις βαθμίδες της εκπαιδεύσεως. Είναι οδηγός για ζωή αξιοβίωτη. Έτσι αξίζει πραγματικά να ζει κανείς τη ζωή του.