Γράφει ο Αθανάσιος Θ. Φωτόπουλος, Καθηγητής Νεότερης Ελληνικής Ιστορίας Πανεπιστημίου Πατρών
[Από παλαιότερη μελέτη μας αποσπούμε τμήμα της που αναφέρεται σε λόγο του μεγάλου Λάκωνα ποιητή Νικηφόρου Βρεττάκου, τον οποίο εκφώνησε ο ποιητής στην Ιερά Πόλη του Μεσολογγίου].
Ας δούμε κάποιες θέσεις που διατύπωσε ο Βρεττάκος στο πανηγυρικό του κείμενο Λόγος για το Μεσολόγγι (1989).
Προσήλθε στην Ιερή Πόλη για να εκφωνήσει τον πανηγυρικό λόγο της Εξόδου. Συγκινημένος, ξεκινάει τον λόγο του με μια λυρική εικόνα:
«Πρὶν ἀπὸ τριάντα χρόνια περίπου ἔμεινα μία νύχτα ἐδῶ στὸ Μεσολόγγι. Ξυπνώντας τὴν ἄλλη μέρα πολὺ πρωί, πράγμα ποὺ τὸ συνηθίζω ἀπὸ παιδί, καὶ κοιτώντας πρὸς τὴν ἀνατολή, εἶδα τὸν οὐρανὸ σκεπασμένο ἀπὸ ἕνα βαθὺ τριανταφυλλὶ χρῶμα. Ἕνα τόσο ἔντονο χρῶμα δὲν εἶχα ξαναδεῖ σὲ κανέναν ἄλλον ὁρίζοντα. Καὶ τότε ἔγινε μέσα μου μιὰ αὐτόματη ταύτιση. Τὸ χρῶμα αὐτὸ συνδυάστηκε μὲ τὸ αἷμα τῶν ὑπερασπιστῶν τοῦ Μεσολογγίου, ὡς νὰ εἶχε γίνει σ’ αὐτὸ μιὰ μίξη τοῦ ἀνθρώπινου ποὺ εἶναι καὶ θεῖο καὶ τοῦ θείου ποὺ εἶναι καὶ ἀνθρώπινο».
Στη συνέχεια ομολογεί ότι η ιστορία της Εξόδου είχε εντυπωθεί πολύ βαθιά μέσα του από τα παιδικά του χρόνια και του προξενούσε δέος. Με αυτό το δέος προσέρχεται ως ομιλητής, αν και ήταν «ὑπὲρ τῆς εὐλαβικῆς σιωπῆς».
«Ἂν εἴχαμε καλλιεργήσει τὴν ἐθνική μας εὐαισθησία, θὰ μπορούσαμε νὰ συλλάβουμε αὐτὸ τὸ λόγο μὲ τὶς ἐσωτερικές μας κεραῖες, ποὺ εἶναι ἀνώτερες ἀπὸ τὰ ἐξωτερικά μας αἰσθητήρια. [...] Δὲν ξέρω ἂν ἔχω τὸ δικαίωμα νὰ ζητήσω συγγνώμη καὶ γιὰ λογαριασμὸ τοῦ ἔθνους μας, γιὰ τὸ κενὸ ποὺ παρατηρεῖται στὶς μέρες μας γύρω ἀπὸ τὸ Μεσολόγγι. Θὰ ἔπρεπε τὴν ἡμέρα τῆς ἐπετείου αὐτῆς, νὰ βρίσκεται συγκεντρωμένο γύρω ἀπὸ τὸ Μεσολόγγι ὅλο τὸ ἔθνος. Νὰ ἔχει περικυκλώσει, νοερά, τὸν ἱερὸ αὐτὸ τόπο μὲ τὴν ἀφοσίωσή του καὶ μὲ τὴν πίστη του, ὅπως ἐδῶ καὶ 163 χρόνια τὸν εἶχαν περικυκλώσει τ’ ἀσκέρια τοῦ Κιουταχῆ καὶ τοῦ Ἰμπραΐμ. Θὰ ἔπρεπε τὰ παιδιὰ τῶν σχολείων ὅλης της χώρας, ἀφοῦ πρῶτα εἶχαν διδαχθεῖ ἀπὸ τὴν καλὴ Παιδεία, νὰ προσανατολίζονται τὴν ὥρα αὐτὴ πρὸς τὸ Μεσολόγγι, γιὰ μία ὀλιγόλεπτη σιωπὴ καὶ περισυλλογή, μιὰ ποὺ τὸ πιὸ κοντινό μας μνημεῖο, μετὰ τὸν Παρθενώνα καὶ τὴν Ἁγία-Σοφία, εἶναι τὸ ἰδεατὸ μνημεῖο τοῦ Μεσολογγίου. [...] Θὰ ἔπρεπε τὰ ὅσα γραφτῆκαν γιὰ τὴν ὑπόθεση τοῦ Μεσολογγίου, ἀπὸ τοὺς ντόπιους ἀπομνημονευματογράφους ἐκείνης τῆς ἐποχῆς κι ἀπὸ τοὺς ξένους, νὰ ἔχουν κωδικοποιηθεῖ καὶ οἱ τόμοι τους ν’ ἀποτελοῦν τὸ πρῶτο μέρος τῶν σχολικῶν μας βιβλιοθηκῶν. Θὰ μποροῦσαν μάλιστα νὰ ἔχουν τὸ γενικὸ τίτλο: “Ὁ δάσκαλός μας τὸ Μεσολόγγι”».
Κι «ευτυχώς» που δεν ζει σήμερα ο ποιητής για να γευθεί πάλι το πικρό ποτήρι της εθνικής αγνωμοσύνης βλέποντας την κατάντια της Ελληνικής Πολιτείας, που έφτασε στο έσχατο σημείο να περιορίζει, στο σχολικό εγχειρίδιο της Γ΄ Γυμνασίου, την ιστορία της Εξόδου σε μια μόνο πρόταση! Ποιος ξέρει εμπνεύσει ποίου και με ποια σκοπιμότητα... Και πώς θα πάει μπροστά το έθνος μας χωρίς τη γνώση της ιστορίας του... Σε ποιο σημείο εθνικής κατωτερότητας και αγνωμοσύνης έχουμε φτάσει...
Μας διδάσκει ο ποιητής:
«Δὲν μὲ διακατέχει κανενὸς εἴδους σωβινισμὸς ἢ προγονοπληξία. Φτάσαμε ὅμως στὸ σημεῖο νὰ θεωροῦμε ἀναχρονισμὸ τὴν ἀναφορὰ στὴν ἱστορία μας, ἐνῶ δὲν δημιουργήσαμε τίποτα ἄλλο μεγάλο γιὰ νὰ μποροῦμε νὰ ἀκουμπήσουμε καὶ χωρὶς κάποια στηρίγματα καὶ κάποιες ρίζες, δὲν μπορεῖ νὰ πάει μπροστὰ ἕνα ἔθνος. Κατὰ τὰ ἄλλα, ἐκεῖνοι, οἱ προγονοί μας δηλαδή, ὑπῆρξαν αὐτὸ ποὺ γνωρίζουμε ὅτι ὑπῆρξαν. Ἀλλὰ γιὰ μᾶς, σημασία ἔχει μόνον αὐτὸ ποὺ ἐμεῖς εἴμαστε αὐτὴ τὴ στιγμή. Στοὺς παλαιοὺς ὀφείλουμε ὅ,τι ὀφείλει καὶ ὅλος ὁ ἄλλος κόσμος. Ἐμᾶς, δὲν θὰ μᾶς ἐξαγιάσει ἡ καταγωγή μας, ἂν δὲν μᾶς ἐξαγιάσουν τὰ ἔργα μας».
Το 2021 γιορτάσαμε τα 200 χρόνια της Επανάστασης του 1821, τότε που οι ηρωικοί μας αγωνιστές μάς εχάρισαν -με ποταμούς αιμάτων- την ελευθερία και την ανεξαρτησία μας.
«Ἐκεῖνο ποὺ θὰ ἐπιθυμοῦσαν οἱ νεκροί, ἂν μποροῦσαν νὰ ἐπιθυμοῦν ἀκόμη, θὰ ἦταν νὰ ἐρχόμαστε ἐδῶ καὶ νὰ τοὺς ἐξιστοροῦμε τὰ πεπραγμένα μας. Νὰ τοὺς λέμε τί τὴν κάμαμε τὴν Ἐλευθερία ποὺ μᾶς ἔδωσαν. Τί φτιά-ξαμε μ’ αὐτή. Καὶ τὸ σπουδαιότερο ἀπ’ ὅλα νὰ τοὺς ἀναφέρουμε πόσο κοντὰ καὶ πόσο μακριὰ βρίσκεται ἡ ψυχή μας ἀπὸ τὴν ψυχὴ τοῦ Μεσολογγίου. Ἂν διατηρήθηκε ἡ ἠθικὴ συγγένεια μαζί τους. Ἂν ἔχουμε τὸ δικαίωμα νὰ συνδιαλεγόμαστε μὲ κούφια λόγια μαζί τους καὶ νὰ τοὺς λέμε “πατέρες”».
Ας αναρωτηθεί ο καθένας μας τι την κάναμε την ελευθερία -αλλά και την ανεξαρτησία- που μας έδωσαν. Μπορούμε άραγε με το κεφάλι ψηλά να τους αναφέρουμε «πόσο κοντὰ καὶ πόσο μακριὰ βρίσκεται ἡ ψυχή μας ἀπὸ τὴν ψυχὴ τοῦ Μεσολογγίου»; Και τι θα τους λέγαμε... Η κατάντια μας είναι οφθαλμοφανής. Άραγε διατηρήσαμε το αντιστασιακό πνεύμα που χαρακτήριζε την ιστορική πορεία του Ελληνισμού, όπως το επεσήμανε και ο Νικ. Σβορώνος, ή έχουμε παραιτηθεί και θ’ αντιμετωπίσουμε τον έσχατο των κινδύνων, την εξαφάνισή μας ως έθνος; Το τελευταίο φοβάται και ο Βρεττάκος πως θα συμβεί:
«Ἐπιτρέψτε μου νὰ ἐκφράσω τὸν προσωπικό μου φόβο. Νομίζω πὼς ἀποσυρόμαστε ἀπὸ τὸ προσκήνιο τῆς ἱστορίας. Πὼς ἀπομακρυνόμαστε ἀπὸ τοὺς δασκάλους μας. Γιατί πιστεύω πὼς πρῶτος δάσκαλος στὴν ἱεραρχία ἔρχεται ἡ πράξη καὶ δεύτερος ὁ λόγος. Πολλὰ ἔθνη ἀποσύρθηκαν ἀπὸ τὸ προσκήνιο τῆς ἱστορίας. Πολλὲς γλῶσσες ἔπαψαν νὰ μιλιοῦνται. Καὶ ἡ ἀνθρωπότητα βέβαια μπορεῖ νὰ ὑπάρξει χωρὶς τὴν Ἑλλάδα, ἀλλὰ ἡ ἠθικὴ δεοντολογία μᾶς λέει πὼς δὲν ἐπιτρέπεται νὰ ὑπάρξει δίχως αὐτή».
Ο κυνικός ανθέλληνας Μέτερνιχ είχε πει πως, οι Έλληνες «θα πρέπει να κρεμαστούν, να στραγγαλιστούν, να παλουκωθούν... Αυτό άλλωστε θα είναι ένα ασήμαντο γεγονός για την Ευρώπη». Το επισημαίνει αυτό ο Βρεττάκος και προσθέτει:
«Ὁ ἐχθρὸς λοιπὸν δὲν ἦταν μόνον αὐτὸς ποὺ ἀντιμετώπιζαν οἱ Ἕλληνες μαχόμενοι ἀπὸ τὸ ἕνα βουνὸ τοὺς στὸ ἄλλο. Ἦταν καὶ ὁ ἐπιλήσμων κόσμος τῆς Εὐρώπης, ποὺ εἶχε διαγράψει ἀπὸ τὸ λεξιλόγιό του τὴ λέξη Δικαιοσύνη καὶ τὴ λέξη Ἀρετή. Κι ὅταν κάποτε ἔδειχνε πὼς ρίχνει ἕνα βλέμμα συμπάθειας στοὺς Ἕλληνες, τὸ βλέμμα αὐτὸ εἶχε ἀλλοῦ τὴν ἀρχή του. Δὲν ἦταν κάτι ἔξω ἀπὸ τοὺς κανόνες τοῦ ἀνέντιμου παιχνιδιοῦ τῶν μεγάλων Δυνάμεων, ὅπως συνέβη μὲ τὰ Ὀρλοφικά. Οἱ Ἕλληνες πλήρωναν τοὺς συμφεροντολογικούς τους ἀνταγωνισμούς. Ἡ σφαγὴ ποὺ ἀκολουθοῦσε ἦταν δική τους. Ὁ Χριστιανισμὸς τῶν Ἡγεμόνων τῆς Εὐρώπης, ἦταν ἁπλῶς μία μάσκα. Ἕνας τούρκικος φερετζές... Βέβαια θὰ προτιμοῦσαν οἱ Ἡγεμόνες τῆς Εὐρώπης, νὰ κατάφερναν οἱ Τοῦρκοι, χωρὶς οἱ ἴδιοι αὐτοὶ νὰ ἀνακατευθοῦν, νὰ σφάξουν ἕξι ἑκατομμύρια Χριστιανούς. Θὰ προτιμοῦσαν νὰ λέγανε, ὅπως ὁ Πιλάτος, ὅταν παράδινε τὸ Χριστὸ στοὺς δημίους του: Νίπτουμε τὰς χεῖρας μας».
Πόσο τραγικά επίκαιροι είναι οι λόγοι αυτοί του στοχαστικού Βρεττάκου. Ο ποιητής αναδεικνύεται σε προφήτη, αφού συλλαμβάνει με τις ευαίσθητες κεραίες της ψυχής και του πνεύματός του συμβάντα και ίσως μελλούμενα να συμβούν...
Και οι πολιτικοί μας αρχηγοί τι πρέπει να κάνουν;
«Καλὸ θὰ ἦταν λοιπὸν σήμερα ἀντὶ νὰ γυρίζουμε σὲ ὅλη τὴν Ἑλλάδα καὶ νὰ σκυλεύουμε τοὺς νεκρούς, γιὰ πολιτικοὺς λόγους, θὰ ἔπρεπε οἱ πολιτικοί μας ἀρχηγοί, σὲ κάθε ἐπέτειο τοῦ Μεσολογγίου, νὰ ἔρχονται ἐδῶ. Νὰ δημιουργήσουν μία Ἀμφικτυονία τοῦ Μεσολογγίου. Νὰ ἁπλώνουν τὸ χέρι τους καὶ νὰ ὁρκίζονται πάνω ἀπ’ αὐτὸ τὸ χῶμα, ἐνθυμούμενοι τοὺς πολιορκημένους, ποὺ νεκροὶ σχεδὸν ἀπὸ τὴν πείνα, ἐβάδιζαν πρὸς τὴν Ἔξοδο, ὡς νὰ εἶχαν ἀγγελοποιηθεῖ καὶ νὰ μὴν πατοῦσαν στὸ χῶμα».
Και με τους τελευταίους του λόγους ο ποιητής εκφράζει ένα φόβο και κάνει μία προτροπή:
«Πρέπει νὰ παραδεχτοῦμε πὼς οἱ ἠθικές μας ἀντιστάσεις μειώνονται μέρα μὲ τὴ μέρα καὶ ζοῦμε σὲ κρίσιμους καιρούς. Κι ὅταν ἕνα Ἔθνος πεθαίνει μέσα στὶς ψυχὲς τῶν πολιτῶν του, ὁ θάνατός του δὲν εἶναι ἔπειτα παρὰ θέμα τυπικῆς διαδικασίας. Καὶ ἂς μὴν τὸ ξεχνᾶμε: “Εἰς ἡμᾶς μόνον ἔχομεν νὰ ἐλπίζωμεν”».
| Από την εβδομαδιαία έντυπη έκδοση «Λακωνικός Τύπος Plus+»
> Κυκλοφορεί κάθε Δευτέρα στα περίπτερα και στην πόρτα σας.
