Επιμέλεια: Νίκος Ι. Καρμοίρης
Η πορεία του Ινστιτούτου Έρευνας Βυζαντινού Πολιτισμού (ΙΝΕΒΥΠ) στον Μυστρά, αποτελεί μια ζωντανή μαρτυρία του πώς ο σύγχρονος πολιτισμός αντιμετωπίζει το τεράστιο πολιτισμικό του απόθεμα και την εθνική του κληρονομιά. Το ΙΝΕΒΥΠ, από τα πρώτα κιόλας βήματα της δημιουργίας του, συνάντησε μια εξαιρετικά ταραχώδη πορεία, με πολλά από τα προσχώματα και τις αγκυλώσεις να προέρχονται άλλοτε από την πολιτική κι άλλοτε από την ακαδημαϊκή κοινότητα.
Ένα ερευνητικό και ακαδημαϊκό «στολίδι», που προοριζόταν να ακτινοβολεί παγκοσμίως κάτω από τη βαριά σκιά της βυζαντινής καστροπολιτείας του Μυστρά, σήμερα -ύστερα από μια, όπως αποδεικνύεται, βραχεία περίοδο… νεκρανάστασης- βρίσκεται αντιμέτωπο με το φάσμα της οριστικής του κατάργησης.
Ο «ΛΤ plus+» ανοίγει τον Φάκελο «ΙΝΕΒΥΠ» και ξετυλίγει από την αρχή το νήμα αυτής της πολυτάραχης διαδρομής του Πανεπιστημιακού Ινστιτούτου.
Το όραμα της ίδρυσης του ΙΝΕΒΥΠ
Η ιδέα για τη δημιουργία ενός ερευνητικού κέντρου αφιερωμένου αποκλειστικά στη μελέτη του Βυζαντίου, δεν ήταν μια στιγμιαία έμπνευση, αλλά ένα διαχρονικό και σταθερό αίτημα της τοπικής κοινωνίας της Λακωνίας. Δεν θα μπορούσε άλλωστε να υπάρξει ιδανικότερος τόπος από τον Μυστρά, την κοιτίδα του δεσποτάτου του Μορέως και τον τόπο στέψης του τελευταίου αυτοκράτορα.
Πρωτεργάτρια και «ψυχή» αυτού του οράματος υπήρξε η Καθηγήτρια του Πανεπιστημίου Πελοποννήσου, Γεωργία Ξανθάκη–Καραμάνου. Με τη δική της επιμονή και με την καταλυτική και απλόχερη αρωγή του τότε Δήμου Μυστρά, ο οποίος προσέφερε γενναιόδωρα το εμβληματικό κτίριο του παλαιού Δημοτικού Σχολείου Μυστρά για να αποτελέσει την έδρα του ΙΝΕΒΥΠ, το φιλόδοξο εγχείρημα άρχισε να παίρνει σάρκα και οστά.
Η τότε πολιτική ηγεσία έτεινε «ευήκοον ους» στις διεκδικήσεις των τοπικών Αρχών και όλων των εμπλεκόμενων παραγόντων για την ευόδωση της ίδρυσης και στέγασης του Ινστιτούτου στην κοιτίδα του βυζαντινού πολιτισμού, ενώ σημαντικός θεωρείται και ο ρόλος της τότε Λάκαινας υπουργού Παιδείας, Μαριέττας Γιαννάκου.
Επισήμως, το Ινστιτούτο ιδρύθηκε με το Προεδρικό Διάταγμα 155/2007 (ΦΕΚ 198/Α/23-08-2007), το οποίο φέρει την υπογραφή του τότε Προέδρου της Ελληνικής Δημοκρατίας, Κάρολου Παπούλια, αλλά και του μετέπειτα δημάρχου Σπάρτης και τότε υφυπουργού Οικονομίας και Οικονομικών, Πέτρου Δούκα.
Κεντρική αποστολή του, σύμφωνα με το ιδρυτικό του πλαίσιο, ήταν να αποτελέσει ένα διεθνές κέντρο διεξαγωγής έρευνας στους τομείς της «Βυζαντινής Αρχαιολογίας και Τέχνης, Βυζαντινής Ιστορίας, Βυζαντινής Φιλολογίας και Φιλοσοφίας, καθώς και της αναπτύξεως των Επιστημών και του Δικαίου κατά τη διάρκεια της Βυζαντινής περιόδου, ιδίως στην περιοχή της Λακωνίας και γενικότερα της Πελοποννήσου».
Σκόπελοι και έριδες
Παρά τον αρχικό ενθουσιασμό, τα πρώτα χρόνια υπήρξαν εξόχως προβληματικά. Το Ινστιτούτο πέρασε μια τεράστια μεταβατική περίοδο (2007-2015), παραμένοντας πρακτικά χωρίς φυσική στέγη στον Μυστρά, εξαιτίας τρομακτικών κωλυσιεργιών και γραφειοκρατικών καθυστερήσεων στην ανακατασκευή του ιστορικού κτηρίου του δημοτικού σχολείου, παρότι υπήρχε δεσμευμένο κονδύλι 1,5 εκατ. ευρώ από το Πρόγραμμα Δημοσίων Επενδύσεων.
Τα χρόνια των μεγάλων καθυστερήσεων επί κυβερνήσεων ΠΑΣΟΚ, ο βουλευτής Λακωνίας, Θανάσης Δαβάκης, είχε φέρει το θέμα επανειλημμένα στη Βουλή, σφυροκοπώντας τους τότε αρμόδιους υφυπουργούς Πανάρετο και Νικητιάδη για τη μη έγκαιρη παράδοση της στέγης του Ινστιτούτου και τις ανεξήγητες καθυστερήσεις. Με μία σειρά συχνών κοινοβουλευτικών παρεμβάσεων, ο κ. Δαβάκης καθιστούσε σαφές ότι η Λακωνία δεν θα ανεχτεί τη μη αποπεράτωση του έργου και τον απορρέοντα υποβιβασμό του Μυστρά.
Όμως τα εμπόδια δεν ήταν μόνον «πολιτικά» και κτηριακά. Γύρω στο 2010, σημειώθηκε μια σφοδρή, εσωτερική ακαδημαϊκή σύγκρουση. Ο τότε Πρύτανης του Πανεπιστημίου Πελοποννήσου, Θεόδωρος Παπαθεοδώρου, ξεκίνησε μια συστηματική προσπάθεια απαξίωσης και ελέγχου του Ινστιτούτου, η οποία κορυφώθηκε με την προσπάθεια απομάκρυνσης της ιδρύτριας και Διευθύντριάς του, Γ. Ξανθάκη–Καραμάνου. Ο στόχος ήταν προφανής: ο έμμεσος περιορισμός της αυτοτέλειας του ΙΝΕΒΥΠ και ο πλήρης έλεγχός του από την Πρυτανεία. Σε εκείνη την παραφωνία αντέδρασε σθεναρά η τοπική κοινωνία μέσω των θεσμών και των εκπροσώπων της.
Χαρακτηριστική ήταν η δημόσια παρέμβαση του τότε Δημάρχου Μυστρά, Δημήτρη Αποστολάκου, ο οποίος όρθωσε ανάστημα απέναντι στις μεθοδεύσεις της πρυτανικής Αρχής, χαρακτηρίζοντας ως «άκαιρη και άστοχη» την απομάκρυνση της Γ. Ξανθάκη–Καραμάνου από τη διεύθυνση του ΙΝΕΒΥΠ.
Εγκαίνια με πολιτειακό κύρος
Με συνεχή επιμονή, διαρκείς παρεμβάσεις στη Βουλή και σταθερή, ασφυκτική πίεση από τον τοπικό Τύπο, οι «στεγαστικές» εργασίες ολοκληρώθηκαν και το ΙΝΕΒΥΠ άρχισε να εξοπλίζεται σταδιακά ως τα μέσα τις δεκαετίας του ‘10. Στις 29 Μαΐου 2016 το αναπαλαιωμένο, απαράμιλλου κάλλους κτήριο του παλαιού Δημοτικού Σχολείου Μυστρά στους πρόποδες της καστροπολιτείας, άνοιξε κι επισήμως τις πύλες του ως Ινστιτούτο Έρευνας Βυζαντινού Πολιτισμού.
Τα επίσημα εγκαίνια πραγματοποιήθηκαν με κάθε επισημότητα μέσα σε κλίμα ευφορίας και ανακούφισης, παρουσία του τότε Προέδρου της Δημοκρατίας, Προκόπη Παυλόπουλου. Ο ΠτΔ, σε μια ιστορική και βαθιά σημειολογική ομιλία, εκφώνησε διθυράμβους για τον βυζαντινό πολιτισμό, τονίζοντας το ιστορικό χρέος της Πολιτείας να διαφυλάξει τη μνήμη της Βυζαντινής Αυτοκρατορίας και εξυμνώντας τη σημασία της λειτουργίας του ΙΝΕΒΥΠ στον φυσικό του χώρο, τον Μυστρά.
Η στιγμή φαινόταν να σηματοδοτεί την εκκίνηση μιας χρυσής «ακαδημαϊκής» εποχής για την τοπική, περιφερειακή, εθνική και διεθνή επιστημονική ανάπτυξη, με επίκεντρο τη γη των Παλαιολόγων.
Ακαδημαϊκή «άνοιξη»: Τα πρώτα μεταπτυχιακά και φοιτητές
Εγκατεστημένο πλέον στο «παλάτι» του, το ΙΝΕΒΥΠ δεν άργησε να δείξει την πραγματική του ακαδημαϊκή δυναμική. Σύντομα άρχισε να προσφέρει, σε συνεργασία με τα τμήματα του Πανεπιστημίου Πελοποννήσου, υψηλού επιπέδου μεταπτυχιακά προγράμματα σπουδών, δίνοντας ζωή και πνευματική πνοή στον Μυστρά.
Τα προγράμματα, με έμφαση στον Βυζαντινό Κόσμο και την επιρροή του στον Νεότερο Ελληνισμό, αποτέλεσαν πόλο έλξης. Οι λαμπρές τελετές υποδοχής των φοιτητών έγιναν θεσμός, ενώ χαρακτηριστικό είναι ότι σε ένα από τα πρώτα επιτυχημένα προγράμματα φοίτησαν περίπου 50 μεταπτυχιακοί φοιτητές, δημιουργώντας έναν ισχυρό, ζωντανό επιστημονικό πυρήνα. Το Ινστιτούτο δεν ήταν πια ένας αδρανής οργανισμός, αλλά ένα διεθνές σημείο συνάντησης ιστορικών, φιλολόγων και ερευνητών.
Παράλληλα στις εγκαταστάσεις του φιλοξένησε μια σειρά επιστημονικών συνεδρίων και πολιτισμικών εκδηλώσεων τοπικών και εθνικών φορέων, αποτελώντας ζωντανό κύτταρο της τοπικής κοινωνίας.
Αλλαγή διοικητικής σκυτάλης και νέα ΠΜΣ
Την ακαδημαϊκή περίοδο 2020-2021, τη διεύθυνση του ΙΝΕΒΥΠ ανέλαβε ο δραστήριος Καθηγητής Αρχαιομετρίας του ΠΑΠΕΛ, Νικόλαος Ζαχαριάς. Με έναν πιο σύγχρονο, τεχνοκρατικό και διεπιστημονικό προσανατολισμό, ο νέος επικεφαλής του Ινστιτούτου έδωσε έμφαση στη διασύνδεση της βαθιάς ιστορίας με τις απαιτήσεις της σύγχρονης εποχής.
Υπό την ηγεσία του, προωθήθηκε το εξαιρετικά καινοτόμο Διατμηματικό Μεταπτυχιακό Πρόγραμμα «Διαχείριση και Τεχνολογίες στην Πολιτιστική Κληρονομιά». Το πρόγραμμα αυτό έφερε το ΙΝΕΒΥΠ στην απόλυτη αιχμή της σύγχρονης ερευνητικής πραγματικότητας, αποδεικνύοντας ότι το Βυζάντιο δεν αφορά μόνο το παρελθόν, αλλά μπορεί να αποτελέσει εργαλείο πολιτιστικής διπλωματίας και σύγχρονης τεχνολογικής διαχείρισης.
Το διοικητικό τέλμα
Η εντυπωσιακή αυτή ανοδική πορεία, ωστόσο, έμελλε να ανακοπεί δραματικά. Τον Μάρτιο του 2024, η ακαδημαϊκή κοινότητα βυθίστηκε στο πένθος από την αδόκητη και πρόωρη εκδημία του διευθυντή και προέδρου του ΙΝΕΒΥΠ, Νικόλαου Ζαχαριά. Αυτή η οδυνηρή απώλεια αποτέλεσε το έναυσμα μιας αδιανόητης διοικητικής ομηρίας.
Αντί το Πανεπιστήμιο Πελοποννήσου να προχωρήσει άμεσα –ως όφειλε εκ του νόμου– στην τοποθέτηση νέου Διευθυντή και Αναπληρωτή, εγκατέλειψε το Ινστιτούτο στην τύχη του. Το ΙΝΕΒΥΠ έμεινε ακέφαλο και πλήρως αδιοίκητο.
Η πρώτη παρέμβαση του «ΛΤ»
Το ζήτημα έθιξε πρώτος ο «Λακωνικός Τύπος» με δημοσίευμά του υπό τον τίτλο «Ακέφαλο παραμένει το ΙΝΕΒΥΠ στον Μυστρά», τον Ιούλιο του 2025. Χαρακτηριστικά ο «ΛΤ» έγραφε:
«Έναν χρόνο και τέσσερεις μήνες ύστερα από τον θάνατο του Καθηγητή Αρχαιομετρίας του Πανεπιστημίου Πελοποννήσου και διευθυντή του Ινστιτούτου Έρευνας Βυζαντινού Πολιτισμού, Νικολάου Ζαχαριά, το ΙΝΕΒΥΠ που εδρεύει στο Μυστρά παραμένει ακέφαλο. Μπορεί το Διατμηματικό Πρόγραμμα Μεταπτυχιακών Σπουδών “Μάνατζμεντ και Τεχνολογίες στην Πολιτιστική Κληρονομιά” του Πανεπιστημίου Πελοποννήσου να προκηρύσσεται και να διεξάγεται κανονικά στις εγκαταστάσεις του ΙΝΕΒΥΠ, ωστόσο η έλλειψη διευθυντή και διοίκησης δημιουργεί προφανή προβλήματα όσον αφορά την εύρυθμή λειτουργία του Ινστιτούτου, οδηγώντας επί της ουσίας, τόσο το ίδιο, όσο και το ΔΠΜΣ σε υποβάθμιση. Πρόκειται για μία κατάσταση που δεν τιμά το Πανεπιστήμιο Πελοποννήσου, καθώς όχι μόνο φαίνεται να πλήττεται το κύρος του, αλλά και μην αποδίδεται ο απαιτούμενος σεβασμός στους ανθρώπους που οραματίστηκαν και εργάστηκαν για την δημιουργία του ΙΝΕΒΥΠ. Επιβεβλημένο θεωρείται τόσο από την τοπική κοινωνία, όσο κι από την ακαδημαϊκή κοινότητα ότι οι πρυτανικές Αρχές του ΠΑΠΕΛ οφείλουν να αναλάβουν δράση άμεσα».
Αν και το δημοσίευμα επιχειρούσε να προειδοποιήσει ρητά ότι οι ανεξήγητες καθυστερήσεις της Πρυτανείας οδηγούν το Ινστιτούτο σε επικίνδυνα αχαρτογράφητα νερά και σε σκόπιμη υποβάθμιση, τα αντανακλαστικά των αρμοδίων παρέμειναν εν υπνώσει…
Το διοικητικό υπόβαθρο του ΙΝΕΒΥΠ
Για να γίνει ευκολότερα κατανοητό το σημερινό αδιέξοδο, οφείλεται να εξεταστεί το νομικό δομικό πλαίσιο του Ινστιτούτου. Το ΙΝΕΒΥΠ ιδρύθηκε ως Ερευνητικό Πανεπιστημιακό Ινστιτούτο (ΕΠΙ) και υπάγεται διοικητικά στο Πανεπιστήμιο Πελοποννήσου και πιο συγκεκριμένα στη Σχολή Ανθρωπιστικών Επιστημών και Πολιτισμικών Σπουδών που εδρεύει στην Καλαμάτα.
Λειτουργεί ως Νομικό Πρόσωπο Ιδιωτικού Δικαίου (ΝΠΙΔ) μη κερδοσκοπικού χαρακτήρα και διαθέτει ρητά διοικητική και οικονομική αυτοτέλεια, τελώντας υπό την εποπτεία του Υπουργείου Παιδείας. Η διοίκησή του, ο κορμός δηλαδή της λειτουργίας του, προβλέπεται να ασκείται από ένα Διοικητικό Συμβούλιο, του οποίου προΐστανται Διευθυντής και Αναπληρωτής Διευθυντής. Όλα τα μέλη αυτού του ανώτατου οργάνου επιλέγονται και τοποθετούνται αποκλειστικά με απόφαση της Συγκλήτου του Πανεπιστημίου Πελοποννήσου.
Οι πρόσφατες παρεμβάσεις των θεσμικών αρχών
Η τραγική πρόβλεψη του θερινού ρεπορτάζ του «ΛΤ» επαληθεύτηκε με τον χειρότερο τρόπο στις αρχές του 2026. Το διοικητικό κενό οδήγησε στο απόλυτο αδιέξοδο: το ΙΝΕΒΥΠ δεν μπορούσε πλέον ούτε καν να εγκρίνει τον ετήσιο προϋπολογισμό του, καθώς δεν υπήρχε Διοικητικό Συμβούλιο ούτε Διευθυντής για να τον υπογράψουν και να δώσουν εντολές πληρωμής.
Η προφανής δυσλειτουργία του ΙΝΕΒΥΠ, σε συνδυασμό με τις ταυτόχρονες αποκαλύψεις που ήρθαν στο φως από κοινοβουλευτικές παρεμβάσεις και δημοσιεύματα του τοπικού Τύπου, ταρακούνησαν τις τοπικές Αρχές. Το ενδεχόμενο «λουκέτου» ενεργοποίησε άμεσα τα αντανακλαστικά της λακωνικής κοινωνίας και των θεσμικών της εκπροσώπων.
Ο βουλευτής Λακωνίας, Νεοκλής Κρητικός, ανέλαβε κεντρικό ρόλο στην ανακίνηση του θέματος κεντρικά. Με απανωτές, αναλυτικές και οξύτατες επιστολές του τον Μάρτιο του 2026 προς την υπουργό Παιδείας, Σοφία Ζαχαράκη, και τον υφυπουργό, Νικόλαο Παπαϊωάννου, αποκάλυψε την «Τεχνητή Κατάρρευση» και απαξίωση του φορέα. Ταυτόχρονα, έντονες και καταλυτικές υπήρξαν οι παρεμβάσεις από τον Μητροπολίτη Μονεμβασίας και Σπάρτης κ.κ. Ευστάθιο, ο οποίος εξέδωσε βαρυσήμαντη επιστολή προς το Υπουργείο, αλλά και από τον δήμαρχο Σπάρτης, Μιχάλη Βακαλόπουλο, και την Τοπική Ένωση Διατελεσάντων Αυτοδιοικητικών Δήμου Σπάρτης.
Σύσσωμοι διεμήνυσαν ότι τυχόν απορρόφηση και μεταφορά της διοίκησης του ΙΝΕΒΥΠ στην Τρίπολη αποτελεί «βαριά προσβολή» για ολόκληρη τη Λακωνία και την ιστορία του έθνους.
Οι επίσημες απαντήσεις του Υπουργείου Παιδείας
Η αντίδραση του Υπουργείου Παιδείας υπήρξε άμεση. Μέσω επίσημου εγγράφου της Διεύθυνσης Οργανωτικής & Ακαδημαϊκής Ανάπτυξης στις 12/03, έστειλε ένα ξεκάθαρο τελεσίγραφο προς την Πρυτανεία του Πανεπιστημίου Πελοποννήσου.
Στο έγγραφο αυτό, το Υπουργείο υπενθυμίζει αυστηρά ότι η εικοσαετής διάρκεια λειτουργίας του ΙΝΕΒΥΠ, όπως ορίστηκε στο αρχικό ΠΔ του 2007, λήγει το 2027. Καθιστά απολύτως σαφές ότι η ευθύνη έκδοσης πρόσκλησης και συγκρότησης του ΔΣ ανήκει αποκλειστικά στη Σύγκλητο και στον Πρύτανη του ΠΑΠΕΛ. Μάλιστα, το Υπουργείο ζητά επισήμως να ενημερωθεί η υπηρεσία του για ποιους λόγους εκκρεμεί η συγκρότηση του οργάνου και ποια είναι η πρόθεση του Ιδρύματος, εκθέτοντας ανεπανόρθωτα τις πρυτανικές κωλυσιεργίες.
Ινστιτούτο με… ημερομηνία λήξης
Εκείνο που δεν είναι ευρέως γνωστό είναι ότι σύμφωνα με το άρθρο 10 του ιδρυτικού ΠΔ, το Ινστιτούτο «θα λειτουργήσει για είκοσι (20) έτη». Επομένως το 2027, όπως αναφέρεται στο έγγραφο του Υπουργείου Παιδείας προς την Πρυτανεία, αναμένεται «να λήξει η λειτουργία του Ε.Π.Ι., εφόσον δεν προωθηθεί τροποποίηση του ως άνω άρθρου περί διάρκειας του Π.Δ. ίδρυσής του». Στο ίδιο έγγραφο επισημαίνεται προς τις πρυτανικές Αρχές πως «η τροποποίηση του άρθρου 10 του ως άνω Π.Δ, ως προς τη διάρκεια του Ε.Π.Ι, δύναται να εκκινήσει με εισήγηση του Συμβουλίου Διοίκησης του Ιδρύματός σας».
Ποια είναι η κατάσταση σήμερα...
Σήμερα, εν έτει 2026, το ΙΝΕΒΥΠ ακροβατεί κυριολεκτικά σε ένα επικίνδυνα τεντωμένο σχοινί. Όντας χωρίς διοίκηση από τον Μάρτιο του 2024, αδυνατεί να υποβάλει τον κρίσιμο φάκελο αξιολόγησης στην Εθνική Αρχή Ανώτατης Εκπαίδευσης, μια διαδικασία για την οποία έλαβε «παράταση ζωής» έως τις 31 Δεκεμβρίου.
Ενόψει μάλιστα της λήξης του ως πανεπιστημιακής οντότητας σε λιγότερο από έναν χρόνο, φαίνεται να προκρίνεται η βολική «λύση» της απορρόφησής του από τον Ειδικό Λογαριασμό Κονδυλίων Έρευνας (ΕΛΚΕ) του ΠΑΠΕΛ. Σε αυτή την περίπτωση οι συνέπειες θα είναι μη αναστρέψιμες. Υποστηρίζεται πως, μεταξύ άλλων, το Ινστιτούτο θα χάσει οριστικά τη νομική του υπόσταση και θα απωλέσει τη διοικητική του αυτονομία και ευελιξία, οι αποφάσεις θα λαμβάνονται από τον ΕΛΚΕ, το ισχυρό διεθνές του «Brand Name» θα σβήσει, θα αλλοιωθεί η ερευνητική του ταυτότητα και σταδιακά θα αποξενωθεί από την τοπική κοινωνία.
Έτσι πληθαίνουν οι φωνές που ζητούν την μοναδική βιώσιμη πρόταση ως την πλέον αυτονόητη: την άμεση τοποθέτηση Διευθυντή και Διοικητικού Συμβουλίου από τη Σύγκλητο, την κατάθεση του φακέλου αξιολόγησης και τη νομοθετική παράταση της λειτουργίας του ιδρύματος πέραν του 2027.
Το ερώτημα που, πλέον, πλανάται πάνω από την καστροπολιτεία δεν είναι απλώς ακαδημαϊκό, αλλά βαθιά εθνικό: Θα επιτρέψει η Πολιτεία να μετατραπεί ένας φωτεινός φάρος μελέτης του Βυζαντινού Πολιτισμού σε ένα ακόμα θλιβερό θύμα τοπικιστικών σκοπιμοτήτων, διοικητικών «αστοχιών» και γραφειοκρατικής μιζέριας;
Πόσο θα ανεχτεί η τοπική κοινωνία μία ακόμα απώλεια ή μεταφορά των ακαδημαϊκών της κεκτημένων;
| Δημοσιεύτηκε στην εβδομαδιαία έντυπη έκδοση «Λακωνικός Τύπος Plus+» τη Δευτέρα 27/04/2026
